Gypsy – musical z 1959 roku z muzyką Jule Styne’a i librettem Stephena Sondheima. Dzieło jest luźno oparte na pamiętnikach striptizerki Gypsy Rose Lee i koncentruje się na jej matce – Rose. Musical zawiera kilka utworów, które stały się popularnymi standardami, m.in. Everything’s Coming up Roses, You Gotta Get a Gimmick, Let Me Entertain You. Musical jest uważany za jedno z najważniejszych osiągnięć tradycyjnego amerykańskiego teatru muzycznego połowy XX wieku, a główna postać – Rose – za „jedną z niewielu złożonych postaci w musicalu amerykańskim”Barnes, Clive (September 24, 1974) Gypsy’ Bounces Back With Zest and Lilt” The New York Times..

Produkcja Powstanie dzieła Musical oparty na pamiętnikach Gypsy Rose Lee był pomysłem producenta Davida Merricka i aktorki Ethel Merman. Merrick przeczytał wspomnienia Lee w Harper’s Magazine i zwrócił się do niej o prawa. Kompozytorzy Irving Berlin i Cole Porter odrzucili propozycję współpracy. Zadania podjął się Stephen Sondheim, jednak Merman nie chciała zaangażować nieznanego jeszcze kompozytora i zdecydowała, by muzykę komponował Jule Styne. Sondheim początkowo odmówił napisania wyłącznie libretta, lecz jego mentor Oscar Hammerstein przekonał go do przyjęcia pracyZadan, Craig (1986) Sondheim & Co., Second Edition, pp. 37-39, pp. 50-51, ..

USA Broadway 1959 Oryginalna produkcja na Broadwayu miała premierę 21 maja 1959 roku w The Broadway Theatre, a później została przeniesiona do Imperial Theatre. Została zamknięta 25 marca 1961 roku po 702 przedstawieniach. Producentem był David Merrick, reżyserem i choreografem Jerome Robbins. W premierowych rolach wystąpili: Ethel Merman jako Rose, Jack Klugman jako Herbie i Sandra Church jako Louise.

Oryginalna produkcja otrzymała osiem nominacji do nagrody Tony (nie zdobywając żadnej nagrody). Po jej zakończeniu rozpoczęły się dwie trasy koncertowe: pierwsza od marca do grudnia 1961 (z Merman w roli głównej), natomiast w drugiej krajowej trasie jako Rose wystąpiła Mitzi Green. Trasa rozpoczęła się we wrześniu 1961 zakończyła w styczniu 1962.

Broadway 1974 Produkcja z West Endu odbyła 24-tygodniową trasę po Ameryce Północnej, zaczynając od Toronto, poprzez Los Angeles, Filadelfię, Waszyngton i BostonBerkvist, Robert. „The Stages Are Being Set--on Broadway and Around the Land”. The New York Times, p. 115, September 8, 1974.. Następnie wystawiono ją na Broadwayu w Winter Garden Theatre 23 września 1974, kończąc 4 stycznia 1975 r. po 120 przedstawieniach„'Gypsy’, 1974 Broadway Revival”. sondheimguide.com, accessed July 30, 2012.. Obsadę stanowili: Angela Landsbury jako Rose, Rex Robbins jako Herbie, Maureen Moore jako June. Angela Lansbury za rolę otrzymała nagrodę Tony w 1975.

Broadway 1989 Zostało poprzedzone tournée po USA rozpoczętym w Jackie Gleason Theatre of the Performing Arts w Miami Beach w maju 1989Smith, Peter. „Daly Brings Complexity To Role In 'Gypsy'”, Palm Beach Post (Florida). p.9D. May 13, 1989., kontynuowane w St. Louis Municipal Opera Theatre w czerwcu 1989(no author). „Tyne Daly Stars In 'Gypsy,' Opening Monday At The MUNY”, St. Louis Post-Dispatch, p. 6C. June 18, 1989., Los Angeles Music Center oraz Orange County Performing Arts Center w Costa Mesa w Kalifornii w lipcu 1989O’Connor, Thomas. „To Jule Styne, ‘Gypsy’ is the queen”, The Orange County Register. p.L24. July 16, 1989. oraz w waszyngtońskim Kennedy Center w sierpniu i wrześniu 1989 r.Stearns, David Patrick. „An Uncommon ‘Gypsy’; Tyne steps into Mama Rose’s shoes; Memories of Merman dog Daly”, USA TODAY. p.1D. August 25, 1989.

Na Broadwayu musical wystawiono 16 listopada 1989 w St. James Theatre, następnie przeniesiono do teatru Marquis, po czym zakończono 28 lipca 1991 roku po 476 przedstawieniach. Zagrali: Tyne Daly jako Rose, Jonathan Hadary jako Herbie i Crista Moore jako Louise. Produkcja ta zdobyła nagrodę Drama Desk Award za najlepsze wznowienie, a Daly zdobyła nagrodę Tony dla najlepszej aktorki w musicalu.

Millburn 1998 Betty Buckley, Deborah Gibson i Lenny Wolpe wystąpili w Paper Mill Playhouse w Millburn w New Jersey z Laurą Bell Bundy jako JuneKlein, Alvin. „Theater Review. When a Rose Is a Rose Is a Rose Indeed” The New York Times, September 20, 1998.. Plany przeniesienia produkcji na Broadway nie ziściły się.

Broadway 2003 Kolejne wznowienie rozpoczęło się 1 maja 2003 w teatrze Shubert. Reżyserem był Sam Mendes, a Bernadette Peters grała rolę RoseKissel, Howard. „No ‘Gypsy’ In Her Soul”. New York Daily News. May 2, 2003.. W obsadzie wystąpili także John Dossett jako Herbie i Tammy Blanchard jako Louise. Produkcja była nominowana do czterech nagród Tony, w tym za najlepsze wznowienie musicalu i najlepszą aktorkę w musicalu. Spektakl ostatecznie został zamknięty 30 maja 2004 po 451 występach„Final Curtain to Fall on ‘Gypsy’ May 30". The New York Times. April 22, 2004..

Broadway 2008 Patti LuPone po raz pierwszy wcieliła się w postać Rose in Gypsy na festiwalu muzycznym Ravinia w sierpniu 2006 roku. Jack Viertel, dyrektor artystyczny New York City Center Encores!, zobaczył produkcję i zdecydował o jej wystawieniu podczas nowojorskich Encores!Laurents, Arthur. 'Gypsy' Mainly on Directing, Random House Digital, Inc., 2009, , p. 45.. Od 9 do 29 lipca 2007 roku program był prezentowany w New York City Center. W produkcji wystąpili także Laura Benanti jako Louise, Boyd Gaines jako Herbie i Leigh Ann Larkin jako June. Produkcja zakończyła się sukcesem i została przeniesiona na Broadway z premierą w St. James Theatre 27 marca 2008.

Produkcja ta zdobyła wiele nagród, w tym Tony Awards i Drama Desk Awards dla LuPone, Gainesa i Benanti.

Produkcja została zamknięta 11 stycznia 2009 po 332 przedstawieniach.

Irving 2011 Przedstawienie wystawiano od 9 do 18 września w Lyric Stage w Irving w Teksasie z 39-osobową oryginalną orkiestracją. Obsada: Sue Mathys jako Rose, Ashton Smalling jako June oraz lokalni wykonawcy: Mary McElree jako Louise i Sonny Franks jako Herbie, lyricstage.org; accessed April 17, 2015..

Bristol 2011 Tovah Feldshuh zagrała jako Rose w produkcji w Riverside Theatre w Bristolu w Pensylwanii, która trwała od 8 grudnia 2011 do 15 stycznia 2012 roku.

Storrs 2014 W lipcu 2014 roku Leslie Uggams wystąpiła w roli Rose w Connecticut Repertory Theatre w Storrs. W produkcji wystąpili także Scott Ripley jako Herbie, Alanna Saunders jako June i Amandina Altomare jako Louise. Uggams jest pierwszą Afroamerykanką, która wcieliła się w rolę RoseAucoin, Dan. „Leslie Uggams makes the most of her star turn in ‘Gypsy’” Boston Globe, July 12, 2014.Gypsy uconn.edu..

Dennis 2017

W lipcu i sierpniu 2017 roku w The Cape Playhouse w Dennis w Massachusetts Julia Murney wystąpiła jako Rose, Caroline Bowman jako Louise, James Lloyd Reynolds jako Herbie, natomiast Tess Soltau jako June.

Chicago 2018

W październiku 2018 roku E. Faye Butler wystąpiła jako Rose w spektaklu wyreżyserowanym przez Michaela Webera w Porchlight Music Theatre w Chicago. Daryn Whitney Harrell wystąpiła jako Louise, Antonio Garcia jako Herbie, natomiast Aalon Smith jako June. Produkcja została zamknięta 29 grudnia 2018 roku.

Wielka Brytania mały|upright=1.2|Rose

West End 1973 W londyńskiej premierze na West Endzie w 1973 roku Rose miała zagrać Elaine Stritch, jednak słaba przedsprzedaż spowodowała, że producenci zatrudnili bardziej znaną Angelę LansburyZadan, Craig. Sondheim & Co. (1974, 1986 2nd Ed.), Harper & Row, , p. 54.. Premiera odbyła się w Piccadilly Theatre 29 maja 1973 roku. W obsadzie znaleźli się: Zan Charisse, Barrie Ingham, Debbie Bowen i Bonnie Langford. Angela Lansbury opuściła produkcję w grudniu 1973 by odbyć trasę po USA, a jej następczynią została Dolores Gray. Produkcja została zamknięta 2 marca 1974 roku po 300 przedstawieniach.

Leicester 2012 Kolejne wystawienie w Wielkiej Brytanii miało miejsce w Leicester Curve Theatre w marcu 2012 roku z udziałem australijskiej aktorki Caroline O’Connor jako Rose, Victorii Hamilton-Barritt jako Louise, Davida Fleeshmana jako Herbie i Daisy Maywood jako June. Spektakl wystawiano 6 tygodni.

Chichester 2014 W październiku 2014 roku Imelda Staunton wystąpiła w Chichester Festival Theatre jako Rose w produkcji w reżyserii Jonathana Kenta. Lara Pulver występowała jako Louise, Kevin Whately jako Herbie, Louise Gold jako Mazeppa, Anita Louise Combe jako Tessie Tura i Julie Legrand jako Electra. Musical wystawiano do 8 listopadaCavendish, Dominic. „‘Gypsy’, Chichester Festival Theatre, review: 'highly recommended'” Telegraph, 15 October 2014.. Produkcja otrzymała nagrodę Critics 'Choice Theatre Award dla najlepszego musicalu w 2014 roku.

West End 2015 Po sukcesie w Chichesterze spektakl przeniesiono na West End do Savoy Theatre w dniu 15 kwietnia 2015 roku, gdzie wystawiano go do 28 listopada. Prawie identyczną obsadę tworzyli: Imelda Staunton jako Rose, Peter Davison jako Herbie, Lara Pulver jako Louise, Gemma Sutton jako June, Dan Burton jako Tulsa, Anita Louise Combe jako Tessie Tura, Louise Gold jako Mazeppa i Julie Legrand jako ElectraShenton, Mark. „‘Gypsy’, Starring Imelda Staunton as Rose, Opens in London Tonight” playbill.com, April 15, 2015..

Produkcja londyńska została nominowana do ośmiu nagród Laurence’a Oliviera w 2016 roku, zdobywając cztery nagrody. Została także nagrodzona za najlepszą produkcję muzyczną i najlepszy występ w musicalu (dla Staunton) przez UK Theatre AwardsYoungs, Ian. „Imelda Staunton’s ‘Gypsy’ scoops UK Theatre Awards bbc.co.uk, 18 October 2015.. Staunton zdobyła też nagrodę Evening Standard Awards w 2015 rokuMasters, Tim. „Nicole Kidman and James McAvoy win at Evening Standard Theatre Awards bbc.co.uk, 23 November 2015.. Produkcja została zarejestrowana i wyemitowana w BBC Four w okresie świąteczno-noworocznym w 2015 roku i ukazała się na DVD.

Manchester 2019

W listopadzie 2019 roku Jo Davies wyreżyserowała w Manchester Royal Exchange produkcję z obsadą: Ria Jones jako Rose, Dale Rapley jako Herbie i Melissa Lowe jako June. Produkcja zakończyła się 1 lutego 2020.

Inne produkcje Argentyna 1992 Produkcja rozpoczęła się w Teatro Astral w Buenos Aires, w reżyserii Víctora Garcíi Peralty. Mabel Manzotti wystąpiła w roli głównej. W obsadzie znaleźli się też: Sandra Guida (jako Gypsy), Eleonora Wexler i Ambar La Fox.

Meksyk 1998 Produkcja rozpoczęła się w Teatro Silvia Pinal w Meksyku, w reżyserii przez Silvię Pinal (która zagrała również Rose) z jej córką Alejandrą Guzmán jako Louise.

Estonia 2001 Produkcja była wystawiana w latach 2001–2003 w Teatrze Vanemuine w Tartu z Silvi Vrait jako Rose.

Kanada 2005 Produkcja odbyła się z okazji Shaw Festival w Niagara-on-the-Lake w Ontario z Norą McLellan jako Rose i Julie Martell jako Louise

Brazylia 2010 Pierwsza produkcja brazylijska miała miejsce w Teatro Villa-Lobos w Rio de Janeiro z Totią Meirelles jako Rose, Renatą Ricci jako June oraz Eduardo Falcão jako Herbie. Produkcja została potem przeniesiona do Teatro Alfa w São Paulo.

Czechy 2010 Pierwsza czeska produkcja musicalu w Teatrze Tyl w Pilźnie była wystawiana krótko (18 przedstawień). W roli Rose wystąpiła Stanislava Topinková Fořtová.

Polska Spektakl do tej pory nie był wystawiany w Polsce.

Adaptacje filmowe 1962 W 1962 roku powstała adaptacja filmowa musicalu, wyprodukowana przez Warner Bros. W rolach głównych wystąpili: Rosalind Russell jako Rose Karl Malden jako Herbie Natalie Wood jako Louise

Russell zdobyła nagrodę Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie muzycznym.

1993