John Theophil Strentzel (ur. 29 listopada 1813, zm. 31 października 1890) – polski emigrant po powstaniu listopadowym, z wykształcenia lekarz i sadownik, osiadły po wieloletniej emigracyjnej tułaczce ostatecznie w Kalifornii, gdzie zasłużył się jako jeden z pionierów kalifornijskiego sadownictwa i zdobył uznanie jako hodowca i lokalny działacz społeczny. Pamiętany także jako teść przyrodnika i propagatora ochrony środowiska naturalnego Johna Muira.
Biografia Dzieciństwo i młodość Urodził się jako Jan Teofil Strenzel (znana jest też inna pisownia, np. Strencel) 29 lub 25 listopada 1813 r. w Lublinie. Podczas emigracyjnego pobytu na Węgrzech podawał jako miejsce urodzenia Latoszyn, prawdopodobnie z intencją ochrony przed carskimi represjami pozostałych w Lublinie członków rodu. Jego rodzicami byli Jan Strentzel i Zofia z domu Meizner; z sześciorga rodzeństwa (wszyscy ochrzczeni w Kościele ewangelicko-luterańskim) wiek dojrzały osiągnęli jedynie Jan Teofil, Henryk Krystian (ur. 1817) i Zofia (ur. 1820). W spisanej pod koniec życia autobiografii Jan Strentzel maluje obraz dostatniego, harmonijnego i bogobojnego dzieciństwa w domu otoczonym ogrodem. W wieku 17 lat przystąpił do powstania listopadowego, a po jego upadku jesienią następnego roku znalazł się wspólnie z bratem pośród tej polskiej młodzieży, której groziły nie tylko bezpośrednie represje, ale i zaciąg do carskiej armii. Wobec tego bracia zdecydowali się na emigrację i udali się na Węgry. Na akademii medycznej w Budapeszcie (będącej częścią tamtejszego uniwersytetu) Jan uzyskał w 1839 r. dyplom magistra farmacji i kwalifikacje lekarskie, zgodnie z oczekiwaniami ojca i rodzinną tradycją. W następnym roku bracia opuścili na zawsze Europę, by przybyć wpierw do Nowego Orleanu, stamtąd do Luisville, Kentucky, gdzie przyłączyli się do zorganizowanego ruchu kolonizacyjnego i z nim udali się do Teksasu. Nad rzeką Trinity River Jan Strenzel zbudował drewniany dom w tej mniej więcej okolicy, gdzie wkrótce założone zostanie miast Dallas. Gdy pionierska osada, której bracia Strentzel byli częścią, nie zdołała się rozwinąć, Jan i Henryk zakupili teren pod gospodarstwo w Lamar County, a Jan rozpoczął praktykę lekarską. Wkrótce zyskał uznanie i sympatię okolicznych osiedleńców dzięki „oddaniu, z jakim otaczał opieką lekarską wszystkich członków społeczności, bez względu na ich rasę czy sytuację finansową”. O tym, jak trudne jednak były relacje rasowe w tamtym burzliwym czasie istnienia Republiki Teksasu świadczy jeden z zachowanych listów Jana Strentzela do narzeczonej, w którym wyznanie miłości poparte jest konwencjonalną gotowością zabijania Indian w jej obronie. W grudniu 1843 r. Jan Strentzel poślubił Louisianę Erwin (ur. 1821), której rodzina o długiej pionierskiej historii mieszkała najpierw w teksańskim Buve Prairie w hrabstwie Fannin, a potem w Honey Grove. Tamte tereny, leżące na zachodnich krańcach zasiedlanych regionów, były wystawione nie tylko na ataki Indian, maruderów i zwykłych bandytów Dzikiego Zachodu, ale były i dziczą, w której królowały wilki, pumy i grzechotniki; taki obraz rzeczywistości wokół Honey Grove odmalował artykuł w lokalnej gazecie. Wiosną 1849 r. doktor Strentzel z żoną i dwuletnią córką postanowili z grupą 135 pionierów (nad którymi miał sprawować opiekę medyczną) wywędrować do Kalifornii, kuszącej ich nie tyle właśnie odkrytymi tam złożami złota, co łagodnym klimatem i żyznymi terenami.
Lata dojrzałe Karawana krytych wozów wyruszyła z Clarksville w maju 1849 r. w pełną niebezpieczeństw grożących ze strony Indian i bandytów podróż przez trudne tereny (m.in. pustynny płaskowyż Staked Plains, pustynię Mojave), przekraczając rzeki (m.in. dwukrotnie Brazos, Puerco, Rio Grande, Gila, Kolorado), górskie przełęcze (m.in. Guadalupe PassNiektóre źródła, np. https://vault.sierraclub.org/john_muir_exhibit/people/john_strentzel.aspx, zaliczają Johna Strentzela do grupy Forty-Niners, osadników i poszukiwaczy złota, którzy w 1849 r. przybyli w wielkiej liczbie do Kalifornii.). Podążano tym samym szlakiem, którym do Kalifornii ciągnęli nie tylko szukający nowych ziemi osadnicy, ale i poszukiwacze złota. Po drodze doświadczono napadów ze strony Indian, długich okresów bez wody i paszy dla zwierząt, burz piaskowych, chorób i innych nieszczęść – co John Strentzel opisał szczegółowo w swojej autobiografii, a jego żona w zachowanym dzienniku. Po kilkutygodniowym pobycie w San Diego, Kalifornia, na przełomie 1849 i 1850 r. ruszono na północ, by w połowie kwietnia 1850 r. przybyć w rejon dzisiejszego La Grange nad rzeką Toulumne z postanowieniem osiedlenia się w tym rejonie na stałe.
Z początku zainwestowali pieniądze uzyskane w wyjątkowo korzystnej sprzedaży na północ od San Diego mułów i krytych wozów, na których przybyli do Kalifornii, w założenie sklepu, hotelu i promu przez Toulumne. Dobrą passę w prowadzeniu interesów przerwała najpierw śmierć ich pięciomiesięcznej córki Louisiany Lotty, a następnie choroba żony Johna Strentzela, która na ponad trzy lata przykuła ją do łóżka. Łatwiejszym do ogarnięcia źródłem dochodu i stylem życia wydawało się gospodarstwo rolne, więc w 1852 r. sprzedano biznes pod miejscowością La Grange, a John razem z bratem Henrym nabył 600 akrów terenu rolnego niedaleko Snelling. Dobrze zapowiadająca się uprawa warzyw i owoców została jeszcze w tym samym roku całkowicie zniszczona podczas powodzi na rzece Merced. Z wielkim trudem i kosztem własnego zdrowia zdołał John Strentzel uratować życie ciężko chorej żony i czteroletniego syna. mały|Małżonkowie John i Louisiana Strentzel W poszukiwaniu dogodniejszych warunków przeniesiono się na początku 1853 r. najpierw do Santa Cruz, ale tamtejszy klimat był niekorzystny dla osłabionych wcześniejszym zapaleniem płuc ojca rodziny, a następnie do Benicii, ówczesnej stolicy stanu Kalifornia. Dzięki poradom i własnym rekonesansom John Strentzel natrafił na wyjątkowo obiecująco rokującą, żyzną dolinę Cañada del Hambre w pobliżu Martinez w hrabstwie Contra Costa. Wspólnie z bratem zakupili 20 akrów terenu pod uprawę drzew owocowych i „z wielkim zapałem [...] podjęli na nowo sadownicze eksperymenty, zapoczątkowane na wspólnych terenach pod Snellingiem”. Jesienią 1861 r. jako plony z ich upraw zebrano: jabłka, gruszki, brzoskwinie, śliwki, morele, figi, czereśnie, winogrona, jeżyny, agrest, truskawki, buraki, pomarańcze, migdały i oliwki. Przedsiębiorstwo pod nazwą Alhambra Valley (tym mianem Lousiania Strentzel zastąpiła wcześniejszą hiszpańską nazwę „dolina głodu”) funkcjonowało doskonale.Bracia Jan i Henryk nieprzerwanie udoskonalali szczepy hodowany przez siebie roślin i usprawniali metody prowadzenia całego gospodarstwa i firmy, tak że wkrótce obie rodziny (Henryk ożenił się w 1848 r.) doszły do znacznego majątku. Proporcjonalne do sukcesu materialnego były różne formy zaangażowania Johna Strentzela w lokalne życie społeczne (por. poniżej Udział w życiu społecznym). W sierpniu 1857 r. zmarł na błonicę ich syn John Erwin Burchard, co było dla obojga rodziców tragedią, z której nie zdołali się otrząsnąć do końca życia.
Tuż przez śmiercią Johna Strentzela cały majątek Strentzelów obejmował tereny sadownicze o obszarze 2303 akrów, dwa kwartały w centrum Martinez i na nabrzeżu, nieruchomości w San Francisco i w Teksasie. W testamencie całą posiadłość zapisał John Strentzel żonie i córce, a kilka innych parceli przyjaciołom i współpracownikom. John Strentzel został pochowany na niewielkim prywatnym cmentarzu, gdzie spoczywają także inni członkowie rodziny, w pobliżu ich dawnej posiadłości w Alhambra Valley.
Udział w życiu społecznym i towarzyskim Praca na rzecz lokalnej społeczności Sukces finansowy własnego przedsiębiorstwa ogrodniczego i sadowniczego skłaniał rodzinę Strentzelów w naturalny sposób do udziału z lokalnym życiu gospodarczym na szerszą skalę. Ich wielkim przyczynkiem do wzrostu gospodarczego Martinez było założenie w sierpniu 1874 r. miejscowego oddziału powstałej w 1867 r. ponadstanowej grupy interesu National Grange of the Order of Patrons of Husbandry, zwanej popularnie The Grange, skupiającej lokalne inicjatywy na rzecz współpracy, nie tylko rolniczej czy farmerskiej. John Strentzel ośmiokrotnie sprawował funkcję kierowniczą (Master of the Grange) Alhambra Grange of the Patrons of Husbandry, a jego żona stała na czele kobiet członkiń The Grange (jako Matron of the Grange) w latach 1874–1890. Wśród licznych zasług Alhambra Grange było zbudowanie nabrzeża Granger’s Wharf wraz ze składami i zapleczem (Grange Hall) umożliwiającymi farmerom z Martinez bezpośrednie i łatwiejsze ekspediowanie ich produktów. Strentzelowie popierali także rozwój kolei i scedowali odcinek swoich terenów na jej rozbudowę. Mieli też wkład finansowy w rozbudowę zakładów usług komunalnych, np. Martinez Gas and Electric Company (której był prezesem). John Strentzel zasiadał na ławie przysięgłych (Contra Costa Grand Jury), w zarządzie szkolnym i pełnił inne funkcje w rozlicznych organizacjach. Znana była powszechnie hojność Strentzelów wobec organizacji kościelnych, dobroczynnych i edukacyjnych. W 1877 r. Strentzelowie założyli na terenie swojego Rancho Cañada osiedle Valona, składające się z 47 parcel i 24 kwartałów mieszkaniowych. Jak wyznał w swojej autobiografii, John Strentzel czuł się republikaninem, a to w jego przekonaniuoznaczało angażowanie się wszędzie tam, gdzie możliwe było podniesienie interesu narodowego i dobrobytu przybranej ojczyzny.
Osiągnięcia sadownicze Doświadczenie ogrodnicze i sadownicze braci Strentzelów sięgało ich dzieciństwa w Lublinie, gdzie mieszkali w domu otoczonym sadem i ogrodem. Podczas studiów na Węgrzech John Strentzel, jak wspomina w swojej autobiografii, zapoznał się także z procesem produkcji win i zasadami handlu wyrobami winiarskimi. Wiedzę poparła pasja szczepienia nowych drzew owocowych i inne eksperymenty hodowlane, dzięki którym sady braci Strentzelów stały się „modelem naukowego ogrodnictwa na całe hrabstwo Contra Costa” (a model of scientific horticulture within Contra Costa County). Innowacyjne były także ich metody pakowania owoców w pojemniki z karbonizowanymi otrębami (carbonized bran) i ich transportu na rynki San Francisco. Tak wielka była ciekawość i wola eksperymentowania Johna Strentzela, że w 1860 r. szczepił aż 50 różnych odmian brzoskwiń. Bez wahania dzielił się też wynikami swoich sadowniczych eksperymentów rozdając zainteresowanym pędy do szczepienia za darmo i obdarowywał owocami. Wierzył w rozliczne korzyści płynące z sadownictwa i propagował swoje idee przez prelekcje i na łamach lokalnej „Contra Costa Gazette” i w magazynach naukowych publikowanych np. przez California Horticultural Society. W latach 1860. i 1870. był orędownikiem przestawienia rolnictwa w Kalifornii z upraw pszenicy na uprawę owoców; w połowie lat 1880. owoce i orzechy produkowane przez niego i podzielających jego idee innych sadowników były produktami równie ważnymi dla gospodarki Martinez co zboża. Za swe osiągnięcia zdobywał też nagrody, jak np. na targach stanowych w 1863 r. za produkowane przez niego rodzynki z winogron odmiany muscat.
John Strentzel należał do tego pokolenia kalifornijskich sadowników, którzy nadali kształt gospodarce rolniczej całego tego regionu, ale tytuł „ojca kalifornijskiego ogrodnictwa” (Father of California Horticulture) przysługuje nie jemu, lecz profesorowi Uniwersytetu Kalifornii Edwardowi Jamesowi Wicksonowi.
Kontakty z Polonią