Robert Reuven Stiller (ur. 25 stycznia 1928 w Warszawie, zm. 10 grudnia 2016) – polski tłumacz, pisarz, językoznawca pochodzenia żydowskiego.
Życiorys Dzieciństwo spędził na Białorusi, II wojnę światową w Warszawie. W 1947 roku odszedł od katolicyzmu, w którym był wychowany. W tym samym roku wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Pracował etatowo w wojsku. W 1952 roku ukończył polonistykę, studiował slawistykę, dziennikarstwo, indologię oraz nordystykę w Reykjavíku.
Oprócz tłumaczeń był autorem kilku książek i esejów o charakterze językoznawczym oraz sztuk teatralnych, współzałożycielem żydowskiej gminy reformowanej i propagatorem odrodzenia judaizmu reformowanego w Polsce. Jest autorem wiersza pt. Serce generała, opiewającego Karola Świerczewskiego.
W „Literaturze na Świecie” publikował artykuły w cyklu Stół i nożyce. W latach 1984–1986 kierował wydawnictwem Rekontra, działającym poza cenzurą.
W 2001 roku założył Żydowską Gminę Reformowaną, której następnie przewodniczył. W 2002 roku został prezesem Stowarzyszenia Kultury Żydowskiej „Keszer”.
Jego felietony ukazywały się w „Trybunie”, „Najwyższym Czasie!” i „Rzeczpospolitej”. Zostały one zebrane w dwutomowym zbiorze Pokaż język!.
W 2005 roku kandydował do Sejmu z ramienia Platformy Janusza Korwin-Mikkego.
Był kustoszem Muzeum Azji i Pacyfiku, prowadził Studium Sztuki Przekładu w Warszawie.
Żoną Roberta Stillera była piosenkarka Nina Stiller.
Jest autorem 300 książek, w tym 30 dzieł oryginalnych. Stał się popularny dzięki cyklowi artykułów Pokaż język!, publikowanych w kilku czasopismach, następnie zebranych w książkach.
Poglądy W latach 40. był związany z lewicą, należał do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). W wywiadzie z 2001 roku twierdził, że jako pierwszy ze środowiska literackiego zerwał z działaczami PPS. Jego zdaniem za swoje poglądy spotykał się z niechęcią ze strony Związku Literatów Polskich i Ministerstwa Kultury i Sztuki.
W 2001 roku informował, że po wydaniu Semantyki zbrodni był przez cztery lata obserwowany przez Służbę Bezpieczeństwa.
Był zdeklarowanym feministą.
Współpraca ze Służbą Bezpieczeństwa PRL Według dokumentów IPN, (o czym napisała Joanna Siedlecka, autorka książki Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, wydana w 2009 r.) Robert Stiller od 1955 do 1981 był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa pod pseudonimami „Kryspin”, „Stanisław Wisłocki”, „Literat” i „Tras”, zostawił 20 tomów donosów. Rozpracowywał m.in. Związek Literatów, którego był członkiem od 1949 roku, środowisko miesięcznika „Kultura” i czasopisma „Zapis”. Stiller stwierdził, że te informacje są nieprawdziwe, a dokumenty SB sfałszowane.
Przekłady J.R.R. Tolkien Potwory i krytycy (2010) Vladimir Nabokov Lolita (1991) Blady ogień (1994) Anthony Burgess Człowiek z Nazaretu (1995, 2007) Mechaniczna pomarańcza (1989, 1991, 1999, 2000, 2002, 2004) Powieść tę Stiller przełożył w dwóch wariantach, wykorzystując fakt, że oryginalny język bohaterów był gwarą angielską z licznymi wtrętami wywodzącymi się m.in. z rosyjskiego – polski przekład powstał analogicznie w wersjach z wtrętami pochodzącymi z angielskiego (wersja A, pod tytułem Nakręcana pomarańcza) oraz rosyjskiego (wersja R, 1991). W 2005 roku Stiller zapowiadał trzeci wariant przekładu powieści, wersję N – germanizowaną – która miała się ukazać pod tytułem Sprężynowa pomarańcza. W 2016 roku Stiller zadeklarował dokończenie tłumaczenia do 2017 roku. Prace przerwała śmierć tłumacza. Rozpustne nasienie (2003, 2013) Rok 1985 (2004, wspólnie ze Zbigniewem Batko) Lewis Carroll Alicja w Krainie Czarów (1986, 1990, 2008) Po drugiej stronie lustra (1990) Wyprawa na Żmirłacza (1982, 2003, 2005) Ian Fleming Sam chciałeś te karty, czyli Casino Royale (1990) Żyj i pozwól umrzeć (2008) Moonraker (2008) Diamenty są wieczne (2008) Pozdrowienia z Rosji (2008) Dr No (2008) Goldfinger (2008) Tylko dla twoich oczu (2008) Operacja Piorun (2008) Moja miłość to agent (2008) W tajnej służbie Jej Królewskiej Mości (1994, 2008) Żyjesz tylko dwa razy (2008) Frank Norris Ocean przyjdzie po Ciebie (1960) Esther Vilar Amerykańska papieżyca (1995, 1996) Matematyka Niny Gluckstein (1998) Na dziewczęcej skórze (2009) Bertolt Brecht Wybór utwór na wieczór literacki (1962) Poezje wybrane (1980) Songi (1983) Baal (1985) Opera za trzy grosze (1986) Rekin zęby ma na wierzchu (1986) Postylla domowa i inne wiersze (1988) Ron Hansen Atticus (1999) Mitologie świata Beowulf. Epos bohaterski (2010) Gilgamesz. Epos starożytnego dwurzecza (1967) – (parafraza i kompilacja na podstawie różnojęzycznych przekładów) Krymhilda (1974) Antologie Antologia literatury malajskiej (1972)
Ponadto Stiller przetłumaczył na język angielski wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego „Strasna zaba”. Tłumaczenie ukazało się w „Literaturze na Świecie” w numerze 1/78 z 1981 roku. Ogółem tłumaczył książki z angielskiego, niemieckiego, francuskiego, szwedzkiego, rosyjskiego, malajskiego, hebrajskiego, jidysz, sanskrytu, czeskiego i słowackiego.
Tłumaczenia powieści Nabokova spotkały się z krytyką ze strony Michała Kłobukowskiego (który również tłumaczył Lolitę) i Henryka Dasko.
Twórczość własna Baśnie Klatin brat Klatona (1964) Skamieniały statek (1967) Córka długozębych (1970) Narzeczony z morza (1971) Zardzewiały miecz (1977) Małpa i jej małżonek (1986) Lemie! po co umarłeś? (Kraków, 2006) – obszerne komentarze na temat twórczości Stanisława Lema Pokaż język!, czyli Rozróbki i opowieści o polszczyźnie oraz 111 innych językach (2001) Pokaż język!, czyli Rozróbki i opowieści o polszczyźnie oraz 222 innych językach T. II (Kraków, 2013) Poezja Zwierzydełka (Kraków 1977, Wrocław 2017) Listy do kochanki (1986) Romans archeologa (2000) Kto uderzy w gong (2003)
Odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2003) Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2007)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Strona poświęcona Robertowi Stillerowi
Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy prozaicy Kategoria:Polscy językoznawcy Kategoria:Polscy popularyzatorzy nauki Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury hiszpańskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury łużyckiej Kategoria:Polscy tłumacze literatury indyjskiej Kategoria:Członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej (1944–1948) Kategoria:Tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa PRL Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Polscy działacze społeczności żydowskiej Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1928 Kategoria:Zmarli w 2016 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady