mały|Rodzina Mysłowskich z Krzczonowa (1912 r.) Strój krzczonowski – lubelski – polski strój ludowy, pochodzący ze wsi Krzczonów 30 km od Lublina. Strój według Janusza Świeżego (etnografa, plastyka, pedagoga i badacza kultury ludowej) zakwalifikowany do strojów małopolskich (Krzczonów należał do XIX wieku do diecezji krakowskiej). Odrębność i barwność stroju krzczonowskiego spowodowała, że na przełomie wieku XIX i XX stał się reprezentacyjnym ubiorem ludowym Lubelszczyzny, dlatego popularnie nazywany jest strojem lubelskim.

Do dziś w Krzczonowie kultywuje się żywą tradycję noszenia stroju regionalnego podczas uroczystości kościelnych i państwowych, jest także doceniany i rozpoznawalny na całym świecie.

Charakterystyka Centrum występowania stroju były wsie należące do parafii Krzczonów. Etnografowie wyróżniają trzy odmiany występowania tego stroju: północna (lubelsko-lubartowska), południowa (charakterystyczna dla regionu krasnostawskiego) oraz zachodnia (typowa dla Powiśla od Opola i Puław po Kraśnik i Janów Lubelski).

Krzczonów był siedzibą parafii datowanej na XIV wiek, koncentrowało się w nim życie społeczne wsi leżących w szerokim promieniu. mały|Koło Gospodyń i Gospodarzy Krzczonów „Sołtysy”, fot. Wiola Bis Odrębność i bogactwo stroju krzczonowskiego tłumaczy się tym, że Krzczonów, Piotrków i Chmiel były królewszczyznami, co łączyło się z większą zamożnością ludności tam mieszkającej.

Opis Ubiór krzczonowski przeszedł w ciągu swego istnienia przez szereg przemian. Janusz Świeży wyróżnia 3 okresy ewolucji stroju krzczonowskiego: 1. okres najstarszy – pierwszy, który trwał do lat 70 XIX w. (oparty głównie na lnianych płótnach); 2. okres drugi od 1870-1914, 3. okres trzeci od 1918-1930.

W najstarszym okresie, gdy wieś nie znała jeszcze tkanin fabrycznych, zarówno mężczyźni, jak i kobiety nosili ubiory wykonane z lnianego samodziałowego płótna czy sukna. W II poł. XIX w. wobec rozpowszechniania się tkanin fabrycznych wyroby samodziałowe zaczęto zastępować barwnymi wełnianymi i bawełnianymi, nabywanymi w mieście. U schyłku XIX w. ubiór lniany nosiła już tylko starsza ludność. Z ubiorów dawniejszych zachowały się sukmany i humełki.

Stroje krzczonowskie noszone były według stanu cywilnego, dzielą się na 4 kategorie: strój gospodarza – włościanina, strój kawalerski, strój mężatki oraz strój panny. mały|Koło Gospodyń i Gospodarzy Wiejskich Krzczonów „Sołtysy”

Opis ogólny ubioru męskiego Ubiór męski składał się z koszuli, spodni, pasa skórzanego, parcianki, sukmany, kamizeli kaftana, kapelusza słomianego, kożucha, czapki baraniej i butów z cholewami. Różnicy między ubiorem świątecznym a obrzędowym zasadniczo nie było. Stare, przyniszczone ubiory służyły jako robocze. W czasie żałoby unikano w ubiorze kolorów czerwonych. Starosta weselny opasywał sukmanę krajką, drużba i swaci nakładali na ramię podwijkę i wiązali ją na lewym lub prawym boku.

Nakrycie głowy Mężczyźni dawniej nosili włosy przycięte nad czołem i na karku. W czasach późniejszych (XIX-XX w.) występowało uczesanie na sposób miejski. W lecie nakrywano głowy kapeluszami słomianymi, plecionymi z grubej słomy żytniej (po I wojnie światowej z cienkiej) lub trawy zwanej pisarką. Główka kapelusza około 7 cm, których brzegi obszywano czarną lamówką lub ciemnogranatową szerokości 4 do 5 cm, która spadała z tyłu poza „kanie”, tworząc tzw. „zadziergi”. Dolny brzeg wstążki przy główce otaczał sznurek zielony i czerwony.

Żonaty włościanin do sukmany zakładał na głowę magierkę, wykonane z białej owczej wełny na drutach, miały kształt worka, następnie wsuwano częściowo do środka i zszywano, otrzymując podwójną czapkę. Magierki krzczonowskie wyróżniały się tym, że okrągłe denko łączyło się z otokiem o wysokości około 6 cm bez załamania (w sąsiednich powiatach miały kształt grzyba). mały|Tradycyjne wesele obrzędowe. Włościanie z Pietrzkowa 1902 r. Do I wojny światowej w zimie krzczonowianie nakrywali głowy czapkami uszytymi z ciemnogranatowego sukna, dobrze przylegającego do głowy. Dno czapki było okrągłe, otocze było podwójne, jedno niższe z sukna, drugie wysokości około 18 cm barankowe. Czapki te nazywano „jałówkami” lub „wścieklicami”.

Kawalerowie wyróżniali się tym, że po lewej stronie kapelusza zatykali pęk sztucznych (bibułowych) kwiatów, pawie pióro i broszkę tzw. „błyszczak” – „by dziewoja go pomiarkowała, że nie żeniaty ni wdowiec, ino kawalir”.

Koszula mały|Kawalerowie z Krzczonowa w strojach ludowych. W pierwszym okresie koszula codziennego użytku była szyta z lnianego samodziałowego płótna i sięgała kolan. Noszono ją wypuszczona na zewnątrz spodni. Posiadały szerokie rękawy u dołu marszczono i wszywano oszeweczki szerokości 5–6 cm. Pod pachami wszywano charakterystyczne wtoki – kwadratowe kawałki płótna. Rozcięcie koszuli do połowy długości, odkrywało piersi bez względu na pogodę. Koszulę spinano u szyi czerwona tasiemką tzw. „feteczką” lub „feteć”, alb zwykłym sznurkiem.

Od połowy XIX wieku koszule świąteczne, jak i codziennego użytku wykonane były z białego lnianego materiału. Początkowo zdobione na kołnierzyku i mankietach białym haftem, z czasem stosowano kolory: czerwony, pomarańczowy, żółty i niebieski (w XX wieku pojawia się także czarny i zielony – wpływ wschodni). W trzecim okresie pojawia się na koszulach haft krzyżykowy i ozdabia prócz kołnierzyka i mankietów przód koszuli na rozcięciu (w niektórych przypadkach na bokach, przy zakończeniu koszuli pod pasem).

Pas Mężczyźni żonaci nosili pasy skórzane. Kawalerowie i mężczyźni nie będący samodzielnymi gospodarzami nosili pasy welwetowe ozdobione w okienka lub z naszytymi wstążkami bawełnianymi i ozdobionymi cekinami.

Spodnie Dawniej noszono wyłącznie spodnie lniane, sięgające do kostek, zaś w zimie i chłodne dni półwełniane. Od II poł. XIX wieku pojawiły się spodnie ciemne wykonane z czarnego sukna. Boki spodni ozdabiano na szwie sznurkiem koloru czerwonego lub zielonego.

Kamizela W drugim okresie noszono krótkie kamizele „kamizoły” sięgające do pasa z czarnej satyny lub bawełny. W zależności od wsi, noszono także kamizele białe ozdobione 4 rzędami porcelanowych czerwonych guzików, a na 3 kieszeniach przyszyte były czerwone prostokątne klapki.

Kaftan Kaftany pojawiły się dopiero pod koniec XIX wieku. Była to bluzka z miękkiej czarnej satyny sięgająca do pasa lub nieco poniżej. Ozdobione z przodu szerokimi na 11 cm pasami welwetowymi ozdobionymi ornamentem wyszytym żółtym stebnowanym łańcuszkiem, a na bocznych krawędziach wycinano zęby, pod nie wszywano wzdłuż jasną wstążkę. Podobnie ozdobione były mankiety, a także w poprzek na wysokości lędźwi. Kaftanów nigdy nie zapinano.

Od około 1904 r. w Krzczonowie wprowadzono w kaftanach nowy sposób zdobienia. Na welwetowych aplikacjach wycinano rzędy otworów w kształcie rombów, tworząc w ten sposób rodzaj okienek, pod którymi wszywano na przemian czerwone i zielone wstążki.

Kaftan posiadał leżący kołnierzyk z klapkami, który był przyszyty na stałe. Kołnierzyk ozdabiano czarnym welwetem i naszywano na niego kolorowe tasiemki w kolorach żółtym, czerwonym i zielonym. Klapki kołnierzyka pokrywano zieloną wstążką i gęsto zahaftowywano ściegiem „janina”. Brzegi kaftanów wykańczano kolorową (najczęściej czerwoną) szczotką.

Pasy mały|Wzory pasów stroju krzczonowskiego męskiego z przełomu XIX i XX wieku. W czasach najdawniejszych opasywano się wąskim rzemykiem, przy którym zwisał kozik (cyganek) oraz torebka skórzana „kalita”, płaska, prostokątna zapinana na guzik. W drugim okresie pojawił się pas rzemienny szerokości 6 cm, nabijany mosiężnymi kółeczkami. Pas miał funkcję ozdobną, przechylano go na lewe biodro. Po I wojnie światowej wchodzi do użycia pas welwetowy 9–12 cm zapinany na haftki i zdobiony w okienka (tak jak przy kaftanie). W 3 okresie zaczęto nosić pasy aksamitne, czarne, oblamowane czerwoną i zieloną szczoteczką i przeładowane ozdobami, wykonywanymi z szychu, cekinów i szklanych paciorków.

Parcianka W skład ubioru męskiego wchodziła „parcianka” wykonana z pojedynczego lub podwójnego płótna lnianego. Odznaczała się wcięciem w pasie, od bioder rozszerzała się przez wszycie klinów, nie była zdobiona. Sięgała ona poniżej kolan, kołnierz niski stojący, rękawy zwężały się ku dołowi, nie posiadały mankietów. Parciankę zapinano tylko na jedną haftkę.

Sukmana mały|Sukmana. Koło Gospodyń i Gospodarzy Krzczonów „Sołtysy” Ważną rolę w stroju krzczonowskim odgrywała od najdawniejszych czasów sukmana, czyli płaszcz szyty z ciemnobrązowego, samodziałowego sukna, sięgająca poniżej kolan. Sukmana przetrwała pełny okres rozwoju stroju krzczonowskiego bez zmian. Zakładali ją mężczyźni żonaci, na wszelkiego rodzaju uroczystości. Pan młody ubierał ją do ślubu.

Kożuchy Do I wojny światowej mężczyźni nosili białe kożuchy, przymarszczone na biodrach. Na kożuch z kołnierzem zużywano 6-7 skór baranich.

Obuwie W dawniejszych czasach obuwie męskie stanowiły długie, czarne buty na niskich obcasach z cholewami wywiniętymi u góry, poniżej kolan uwidaczniającymi żółty spód skóry. Dla ochrony kolan od zimna odwijano cholewy. Od początku XX wieku noszono buty długie z podkówkami, cholewy tryfiono powyżej kostek na 6-8 kantów.

Opis ogólny stroju kobiecego Ubiór kobiecy dzielił się na strój panny oraz mężatki. W I poł. XIX w. składał się z koszuli, „tryfionej” spódnicy, „tryfionego” fartucha, obruska, barchanowego kaftana, chustki wiązanej, krajki czerwonej, pończoch lnianych lub wełnianych, parcianki, kożucha i chodaków, wreszcie wstążki na szyję i korali. Ubiór kobiecy odznaczał się białością, strój codzienny od świątecznego nie różnił się niczym prócz zużycia. Już w tym okresie pojawiły się marszczenia (tryfy) u spódnic i zapasek oraz ozdoby „w kule” na oszewkach koszul i u spódnic.

Strój kobiecy można podzielić na 3 rodzaje: panny, mężatki i wdowy.

Nakrycie głowy Dawniej dziewczęta zaplatały włosy w warkocze, układając je na głowie i wplatając w nie żywe lub sztuczne kwiaty oraz wstążki. Nosiły także warkocze spuszczone, przy czym wiązały je na końcach wstążkami w długie kokardy. Pod koniec XIX wieku dziewczęta czesały włosy z przedziałkiem przez środek splatając włosy w dwa warkocze.

Panna młoda idąca do ślubu miała na głowie „wstążki” (rodzaj płóciennej czapki, której powierzchnię zdobiły marszczone różnokolorowe wstążki), które z czasem ewoluowały w czepiec ślubny (czapka wiązana pod brodą z czerwonego materiału, która przyozdobiona była sztucznymi kwiatami). mały|213x213px|Strój kobiecy mężatki Charakterystycznym nakryciem głowy młodych mężatek była „humełka”. Humełkę początkowo pokrywało białe płótno, później siatkowa koronka „czepek”, którą naciągano na obręcz wykonaną z łyka lipowego. Owijano obręcz trzykrotnie tzw. „szmatką”, czyli taśmą o szerokości 3 cm ozdobioną tkanymi pasami w kolorze czerwonym, niebieskim i białym. Z tyłu do humełki przypinano pęk złotych i srebrnych nitek, na końcach których lśniły różnobarwne cekiny i paciorki (później zastąpiono je szerokimi krajkami). Mężatki nakrywały głowę także chustką wiązaną nazywaną „dupką” (w zależności od okoliczności na przemian z humełką).

Koszula Do I wojny światowej kobiety nosiły koszule kroju przyramkowego. Podobnie jak w koszulach męskich wszywano pod pachami prostokątne kawałki lnianego płótna. Koszula miała szeroki wywinięty kołnierz „oszewkę”, szerokości około 8 cm ozdobiony stębnówką, a z czasem wzbogacony białym haftem, wiązany przy szyi czerwoną lub zieloną tasiemką. Rękawy koszuli miały mankiety ozdobione „w kule”.

Koszule w drugim i trzecim okresie miały ten sam krój, z tym że rękawy stały się szersze i pojawia się haft na ramionach. Koszule noszone pod kaftanem nie miały pod nim ozdób, zniknęły także ozdoby w kule i falbanki. Dominującymi kolorami haftów były: czerwony, niebieski i żółty (z czasem pojawiał się także pomarańczowy, czarny i zielony). W XX wieku rozpropagowany został w koszulach haft krzyżykowy.

Spódnice