thumb|Witraż w kościele św. Jana Chrzciciela, Dry Ridge, Ohio – byk symbolizujący Łukasza Ewangelistę mały|Miniatura przedstawiająca symbol św. Łukasza Ewangelisty pochodząca z łacińskiego Nowego Testamentu z 1. poł. XIV w. (Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, sygn. I F 30, k. 1r) 200px|mały|Rzeźba przedstawiająca Sw. Łukasza Łukasz Ewangelista (, ; zm. ok. 80 w Bitynii albo Achai) – współpracownik apostoła Pawła z Tarsu, któremu towarzyszył w wielu podróżach misyjnych. Według tradycji wczesnochrześcijańskiej jest autorem trzeciej Ewangelii, co potwierdzają Ireneusz z Lyonu (ok. 130–ok. 202) i Orygenes (185–254), oraz Dziejów Apostolskich – trzeciej i piątej księgi Nowego Testamentu. Święty Kościoła katolickiego i prawosławnego (apostoł).
Życiorys W Nowym Testamencie Występuje w Dziejach Apostolskich, Liście do Kolosan, 2. Liście do Tymoteusza i Liście do Filemona.
Około 40 roku należał do wspólnoty chrześcijańskiej w Antiochii, gdzie poznał Pawła z Tarsu. Wraz z nim udał się do Jerozolimy, a następnie do Rzymu. Prawdopodobnie w Jerozolimie poznał Marię z Nazaretu, od której otrzymał informacje dotyczące wczesnych lat życia Jezusa. Według słów Pawła, był lekarzem. W Rzymie miał poznać Piotra i Marka, a według legendy miał tam otrzymać sakrę biskupią z rąk Piotra i Pawła.
Tradycyjnie jest autorem trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich, co potwierdzali pisarze wczesnochrześcijańscy.
W źródłach pozabiblijnych Według Euzebiusza z Cezarei pochodził z pogańskiej rodziny w Antiochii, a przy urodzeniu otrzymał imię Loukas (od greckiego Loukanos). Kanon Muratoriego zaprzecza jakoby Łukasz znał Chrystusa. Istnieje kilka teorii dotyczących jego działalności po śmierci Pawła. Epifaniusz z Salaminy twierdzi, że działał w Dalmacji, Galii, Italii i Macedonii. Grzegorz z Nazjanzu wspomina o Achai, a Symeon Metafrastes o Egipcie i Tebaidzie. Miał pozostać bezżenny i bezdzietny i dożyć 74 albo 84 lat. Hieronim ze Strydonu twierdzi, że Łukasz był biskupem Teb. Miał umrzeć w Achai (teza Grzegorza z Naznanzu) albo Bitynii (teza Izydora z Sewilli). Wczesnochrześcijańscy pisarze potwierdzają męczeński charakter śmierci, która miała nastąpić ok. 80 roku.
Literatura apokryficzna jest uboga, zachowało się między innymi Męczeństwo Łukasza Ewangelisty czy Homilie Hezychiusza. Tradycja wschodnia przypisuje mu malowanie portretu Marii z Nazaretu.
Kult Relikwie Relikwie świętego Łukasza znajdują się w Padwie – w kościele pod wezwaniem świętej Justyny, w Pradze – w katedrze świętego Wita oraz w Tebach. Wedle starożytnych przekazów miały one zostać w 357 r. przeniesione do Konstantynopola, następnie przed 1177 r. miały one trafić do Padwy. Na przełomie XX i XXI w. relikwie z Padwy zostały poddane systematycznym badaniom naukowym. Potwierdziły one, że szczątki należały do mężczyzny w podeszłym wieku, zgodnie z przekazami starożytnych prologów do Ewangelii Łukasza. Datowania radiowęglowe szczątków okazały się niejednoznaczne, wyznaczając wiek pomiędzy 72 a 416 r. n.e., co zgodne jest zarówno z hipotezą o autentyczności, jak i fałszerstwa relikwii w okresie przeniesienia ich do Konstantynopola. Przeprowadzono również badania genetyczne DNA szczątków, porównując je z DNA współczesnych mężczyzn z Grecji, Turcji (Anatolia, okolice Konstantynopola) oraz pogranicza syryjsko-tureckiego, gdzie leżała Antiochia, z której wedle tradycji miał pochodzić Łukasz. Testy porównawcze wskazały, ze najbardziej prawdopodobne jest pochodzenie syryjskie, zgodnie ze starożytna tradycją, chociaż hipotezy fałszerstwa nie można całkowicie wykluczyć.
Ikonografia W ikonografii świętego pokazuje się często jako malującego lub piszącego. Rogier van der Weyden przedstawia go na obrazie „Św. Łukasz malujący Madonnę” w czasie portretowania Marii, matki Jezusa.
Atrybutami świętego są: byk, wół, księga, zwój, paleta malarska, papier, kamień i wół. Wedle tradycji był lekarzem, dlatego często przedstawiany jest w czapce lekarskiej.
Patronat Święty Łukasz jest patronem Hiszpanii, introligatorów, lekarzy chirurgów, malarzy, rzeźbiarzy, grafików, historyków, notariuszy oraz złotników.
Dzień obchodów Wspomnienie liturgiczne obchodzone jest w Kościele katolickim 18 października; w Polsce ma rangę święta.
Cerkiew prawosławna wspomina świętego apostoła i ewangelistę Łukasza dwukrotnie: 18/31 października, tj. 31 października według kalendarza gregoriańskiego, 4/17 stycznia, tj. 17 stycznia (Sobór siedemdziesięciu apostołów).
Zobacz też Dzień św. Łukasza Ewangelia Łukasza kult świętych modlitwa za wstawiennictwem świętego Łukasz (imię) siedemdziesięciu dwóch święci i błogosławieni Kościoła katolickiego święci prawosławni
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Biografia Łukasza Ewangelisty podstawie źródeł wczesnochrześcijańskich
Kategoria:Postacie Nowego Testamentu Kategoria:Męczennicy wczesnochrześcijańscy Kategoria:Święci katoliccy Kategoria:Święci prawosławni