Wesele – dramat autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, wystawiony po raz pierwszy w Teatrze Miejskim w Krakowie 16 marca 1901 roku w reżyserii Adolfa Walewskiego. Dramat ten uważany jest za jedno z najważniejszych dzieł epoki Młodej Polski; przyniósł on autorowi wielką sławę.

Pierwowzór Utwór nawiązuje do autentycznego wydarzenia, jakim było wesele poety Lucjana Rydla i chłopki Jadwigi Mikołajczykówny. Ślub miał miejsce 20 listopada 1900 roku w bazylice Najświętszej Maryi Panny w Krakowie, wesele zaś w podkrakowskiej wsi Bronowice, w dworku Włodzimierza Tetmajera, nazwanym później Rydlówką. Ślub był przedmiotem dużych kontrowersji.

Pisząc Wesele, Wyspiański inspirował się dramatami Mickiewicza, Fredry i Słowackiego oraz malarstwem Malczewskiego i Maksymiliana Gierymskiego.

Budowa i styl dramatu Wesele składa się z trzech aktów. Akt I jest aktem realistycznym, napisanym w konwencji komedii realistycznej, akt II jest natomiast aktem symboliczno-wizyjnym, obie te konwencje przeplatają się w akcie trzecim. Utwór ma budowę szopkową. Jest kontynuacją dramatów romantycznych. Przedstawia sytuację duchową narodu, nawiązując m.in. do rzezi galicyjskiej z 1846. Przedmiotem rozważań autora jest to, dlaczego Polacy nie potrafią wywalczyć niepodległości.

Stylizacja językowa Stylizacja w Weselu pełni funkcję lokalizującą, charakteryzującą i indywidualizującą. Wyspiański wykorzystał elementy małopolskich gwar ludowych. Autor w wypowiedzi bohaterów stosuje mazurzenie, udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, wymowę samogłoski ścieśnionej w odniesieniu do samogłosek a i e oraz wymowę samogłosek nosowych jako dwugłoski. W utworze obecna jest także ogólnogwarowa tendencja do ruchomości końcówek oraz Pluralis maiestatis. Stylizowanie języka bohaterów dramatu ma na celu podkreślenie różnic pomiędzy grupami społecznymi.

Postacie dramatu mały|Wanda Siemaszkowa jako Panna Młoda w prapremierze sztuki mały|Maria Żabczyńska w roli Panny Młodej (1946)

Postacie autentyczne Gospodarz – jego pierwowzorem był Włodzimierz Tetmajer, przyjaciel Pana Młodego; był malarzem i grafikiem, a także pisarzem i politykiem (działacz ludowy i niepodległościowy)Rafał Węgrzyniak, Encyklopedia „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, wyd. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Kraków 2001, s. 146–148. Gospodyni – jej pierwowzorem była Anna Tetmajerowa z domu Mikołajczykówna, starsza siostra Panny Młodej, żona Włodzimierza Tetmajera Ojciec – jego pierwowzorem był Jacek Mikołajczyk, ojciec: Anny, Jadwigi, Marysi, Jaśka i Kuby; był bronowickim gospodarzem. Pan Młody – jego pierwowzorem był Lucjan Rydel, poeta Panna Młoda – jej pierwowzorem była Jadwiga Mikołajczykówna Marysia – jej pierwowzorem była Maria Mikołajczykówna, młodsza siostra Anny i starsza siostra Jadwigi; była zaręczona z malarzem Ludwikiem de Laveaux, który zmarł na gruźlicę Poeta – jego pierwowzorem był Kazimierz Przerwa-Tetmajer, przyrodni brat Włodzimierza Tetmajera Dziennikarz – jego pierwowzorem był Rudolf Starzewski, redaktor krakowskiego „Czasu” Radczyni – jej pierwowzorem była Antonina Domańska, ciotka Lucjana Rydla; autorka powieści dla młodzieży, np. Historia żółtej ciżemki Haneczka – jej pierwowzorem była siostra Lucjana Rydla, Anna Rydlówna Czepiec – jego pierwowzorem był Błażej Czepiec, wuj Jadwigi Mikołajczykówny, który naprawdę był pisarzem gminnym, oraz – w mniejszym stopniu – Franciszek Ptak; w dramacie jest typowym reprezentantem chłopstwa Isia – jej pierwowzorem była Jadwiga Tetmajer-Naimska, najstarsza córka Anny i Włodzimierza Tetmajerów, później malarka Rachela – jej pierwowzorem była Pepa Singer, córka karczmarza z Bronowic Żyd – jego pierwowzorem był Hirsz Singer, ojciec Racheli, karczmarz Nos – jego pierwowzorem był malarz Tadeusz Noskowski lub kombinacja Noskowskiego z malarzem Stanisławem Czajkowskim Maryna i Zosia – ich pierwowzorami były Maryna i Zofia Pareńskie, córki Elizy Pareńskiej, krakowskiej znajomej Wyspiańskiego; Zosia została później żoną Tadeusza Boya-Żeleńskiego Klimina – jej pierwowzorem była wdowa po wójcie, matka chrzestna Isi. O pierwowzorach postaci i rzeczywistym weselu pisał Tadeusz Boy-Żeleński w eseju Plotka o „Weselu”.

Postacie symboliczne mały|Kazimierz Kamiński jako Stańczyk, scena z prapremiery Wesela. Fot. Atelier „Zofia” (Wilhelm Kleinberg), 1901 mały|Stanisław Kuczborski, Taniec Chochoła ze sztuki S. Wyspiańskiego Wesele, 1904 (grafika z „Teki Melpomeny”) Tzw. osoby dramatu, są personifikacją lęków i marzeń postaci realnych. Chochoł – Rachela widzi w nim symbol poetycznego końca świata natury, mała Isia nie ma wątpliwości, że to „śmieć”, więc wygania go na pole. W zakończeniu dramatu niesie weselnikom jałowość i zatracenie. Przewodzi co prawda korowodowi demonicznych widm, ale zarazem budzi w bohaterach świadomość, odsłaniając to, przed czym chcą uciec. Widmo – upiór Ludwika de Laveaux, zmarłego narzeczonego Marysi; znana postać z literatury romantycznej – upiór zmarłego kochanka, najbardziej wampiryczna ze wszystkich osób dramatu. Stańczyk – symbol mądrej, niepozbawionej dystansu do bieżącej polityki troski o dobro państwa, odzwierciedla wyrzuty sumienia Dziennikarza. Stańczyk demaskuje słabość Dziennikarza, który kształtuje opinię publiczną, a jednocześnie ma problemy z własną tożsamością. Nie widzi perspektyw, stracił wiarę w cokolwiek, nawet w Boga i swoje siły. Rycerz Czarny – Zawisza Czarny z Garbowa, uosobienie honoru i odwagi polskiego rycerstwa. Ukazuje się Poecie, którego marzenia o potędze nie przystają – tak samo jak dawne polskie mity – do rzeczywistości. Hetman – Franciszek Ksawery Branicki, współtwórca konfederacji targowickiej; symbol fałszu i zdrady narodowej. Hetman ukazuje się Panu Młodemu, który zastanawia się, co by o jego małżeństwie z chłopką powiedzieli szlacheccy przodkowie. Upiór – Jakub Szela, jeden z przywódców rzezi galicyjskiej z 1846 roku, czyli krwawych wystąpień chłopskich skierowanych przeciwko szlachcie, duchowieństwu i urzędnikom dworskim. Ukazuje się Dziadowi, pokazuje prawdę o marzeniach o cudzie szlachecko- czy inteligencko-chłopskiego pojednania, domaga się prawdy historycznej o tych wzajemnych stosunkach szlachty i chłopów. Jest wyrzutem sumienia i upomnieniem. Wernyhora – legendarny lirnik kozacki i wróżbita, który rzekomo przepowiedział odzyskanie przez Polskę niepodległości; przychodzi do Gospodarza z poselstwem o zorganizowanie powstania, ale widzą go także Staszek i Kuba. Gospodarz nie potrafi rozwikłać wszystkich sensów wizyty Wernyhory, nie rozumie jego słów, ale ulega sile pięknego narodowego obrazu, którego nie jest w stanie urzeczywistnić. Wernyhora rozkazuje pędzić do Warszawy i zwołać wszystkie stany w sejmie. Daje mu złoty róg – sygnał do walki, każe zgromadzić lud przed kościołem i czekać do świtu, kiedy to wszystko się rozpocznie. Gospodarz, początkowo pełen zapału, daje Jaśkowi złoty róg, ważny symbol niepodległości i czynu narodowego, który zostaje zgubiony przez próżność – Jasiek wraca po czapkę z pawim piórem, którą upuścił i gubi róg. Wernyhora jest zwiastunem czynu, niepodległości oraz pojednania chłopsko-inteligenckiego.

Przedmioty symboliczne Złoty róg – symbol mający ruszyć społeczeństwo do walki, czynu, niepodległości Chata bronowicka – symbol całej Polski Czapka z piór – czapka z pawimi piórami jest symbolem próżności i przedkładania prywaty nad sprawami narodu Krzak róży – przykryty słomą symbolizuje uwięziony naród, pełen jednak życia i nadziei. Kaduceusz – symbolizuje laseczkę błazna, wręczoną rzekomemu przewodnikowi opinii publicznej. W tradycji symbol pokoju, natomiast w Weselu, ironicznie – sporu. Dzwon Zygmunt – symbol potęgi i „historycznej wielkości” narodu. Złota podkowa – szczęście odłożone na przyszłość, gubi ją koń Wernyhory. Podkowę odnajduje Gospodyni i chowa do skrzyni „na zaś”, gest ten jest zapowiedzią zwycięstwa powstania za jakiś czas.

Sceny symboliczne Chocholi taniec – zniewolenie, uśpienie i marazm narodu. Zasłuchanie – bezczynne czekanie na cud. Zgromadzenie chłopów z kosami – nawiązanie do bitwy pod Racławicami, symbol gotowości chłopów do walki.

Wesele „lubelskie” w 1944 Wystawienie Wesela zapoczątkowało działalność Teatru Wojska Polskiego, utworzonego w zajętym przez Armię Czerwoną Lublinie. Wesele wybrano jako tekst jednocześnie wartościowy literacko i istotny dla narodowej wspólnoty. Reżyserem spektaklu był Jacek Woszczerowicz, który do Lublina przybył 10 września 1944 roku na zaproszenie Tadeusza Wołowskiego, ówczesnego szefa Wydziału Teatralnego Resortu Kultury i Sztuki PKWN. Była to pierwsza samodzielna praca reżyserska Woszczerowicza. Autorem muzyki do przedstawienia, którego premiera miała miejsce 29 listopada 1944 był Aleksander Barchacz. W rolach protagonistów zostali obsadzeni: Pan Młody – Jan Świderski, Poeta – Jan Kreczmar, Panna Młoda – Ryszarda Hanin, Kasper – Czesław Wołłejko, Rachel – Halina Kossobudzka.

Jan Kreczmar tak wspominał to wydarzenie:

Ekranizacje Ekranizacji dramatu dokonał Andrzej Wajda w 1972. Wesele zostało nagrodzone Srebrną muszlą na MFF w San Sebastián w 1973. Film został uznany przez amerykańskiego reżysera Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku został wytypowany przez niego do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema. W 2019 odbyła się premiera spektaklu telewizyjnego na podstawie Wesela w reżyserii Wawrzyńca Kostrzewskiego.

Wesele w Narodowym Czytaniu mały|Narodowe Czytanie „Wesela” w Mińsku we wrześniu 2017. Swoją rolę czyta dyrektor Instytutu Polskiego w Mińsku Mateusz Adamski mały|Dworek Rydlówka thumb|Tablica upamiętniająca Autora i jego Dzieło W 2017 roku utwór ten był lekturą Narodowego Czytania pod patronatem pary prezydenckiej Andrzeja Dudy i Agaty Kornhauser-Dudy. Dramat Wyspiańskiego został wybrany przez internautów i odczytany w wielu miejscowościach w kraju oraz w innych krajach Europy, a także w Azji, Australii i Oceanii oraz w obu Amerykach„Wesele” lekturą Narodowego Czytania 2017!Miejscowości uczestniczące w akcji.. Wesele było również kandydatem do Narodowego Czytania w 2016 roku, lecz wówczas w drodze głosowania przez Internet wybrano Quo vadis Henryka Sienkiewicza„Quo vadis” Henryka Sienkiewicza lekturą Narodowego Czytania w 2016 roku..

Zobacz też dramat modernistyczny dramat symboliczny Wesele – film z 2004 roku, nawiązujący do dramatu Wyspiańskiego, ale niebędący jego ekranizacją Wesele – film z 2021 roku, nawiązujący do dramatu Wyspiańskiego, ale niebędący jego ekranizacją

Przypisy

Linki zewnętrzne

Wesele (Kraków, 1901) w serwisie Polona

Kategoria:Polskie utwory dramatyczne Kategoria:Twórczość Stanisława Wyspiańskiego Kategoria:Utwory literackie z 1901 Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Lektury szkolne w Polsce