mały|Spiszacy w strojach jurgowskich podczas zjazdu górali w Krakowie (1934) Strój spiski – tradycyjny ubiór Spiszaków, ludności góralskiej zamieszkującej obszar Spiszu (zarówno na terenie Polski, jak i w słowackiej części Górnego Spiszu). Strój spiski wykazuje wspólne dla obszaru całych Karpat Zachodnich wpływy niemieckie, wołoskie oraz szczególnie silne tu – węgierskie. Niemniej wyraźnie różni się on od ubioru sąsiednich grup górali podhalańskich oraz pienińskich. Strój Spiszaków cechował się dużą różnorodnością. Na niewielkim obszarze Polskiego Spiszu wykształciły się trzy jego typy: jurgowski oraz zbliżone do siebie kacwiński i trybski. Odrębne warianty stroju ludowego powstały też wśród górali spiskich na terytorium obecnej Słowacji.
Do końca XIX wieku ubiór wykonywany był z materiałów wytwarzanych w gospodarstwie domowym – płótna lnianego, sukna wełnianego i skóry. W późniejszym okresie dostępne stały się materiały produkowane fabrycznie: janglija (lub anglija – delikatna tkanina angielska), aksamit (barsian), tybet, kreton, jedwab czy wełenka (śtof lub sztof). Nabywano je w spiskich miastach: Kieżmarku, Lubowli czy Starej Wsi. Po wytyczeniu w 1920 roku dzielącej region granicy polsko-czechosłowackiej mieszkańcy Polskiego Spiszu utracili możliwość zaopatrywania się w dotychczasowych punktach. Po polskiej stronie granicy część tkanin i produktów była trudno dostępna, bądź nie była dostępna w ogóle. Odmienne materiały oferowane w Nowym Targu czy Krościenku przyczyniły się do zwiększenia na Polskim Spiszu wpływów mody podhalańskiej. Sytuację tę wzmacniał także – zwłaszcza w przygranicznych miejscowościach (Nowa Biała, Krempachy, Dursztyn, Trybsz) – zanik istniejącej dotąd galicyjsko-węgierskiej granicy administracyjnej. W niektórych wsiach doprowadziło to do częściowego wyparcia stroju spiskiego podhalańskim (np. w przypadku ubioru męskiego w Czarnej Górze i Rzepiskach). Jednocześnie na terenach pozostałych po południowej stronie granicy strój spiski zaczął upodobniać się do ubiorów właściwych dla innych regionów Słowacji, co szczególnie widoczne było w znacznym zwiększeniu liczby zdobień – głównie u kobiet, ale też u mężczyzn (choćby obszycia przyporów spodni).
W ocenie Janusza Kamockiego strój spiski wyewoluował ze „stroju starospiskiego” noszonego także przez górali pienińskich, wyróżnianych przez część autorów górali szczawnickich oraz Rusinów szlachtowskich, jak i na północnym pograniczu spisko-podhalańskim (pas od Harklowej do Czorsztyna). J. Kamocki zauważa jednak, że podobieństwa do niektórych elementów odzieży górali sądeckich każą przypuszczać, że stroje te zapewne należały w przeszłości do szerszej, wspólnej grupy, którą można określić mianem „spisko-sądeckiej”.
Jak wynika z badań prowadzonych w latach 50. XX wieku przez Edytę Starek (monografia pt. „Strój spiski” z 1954) już wówczas strój spiski przywdziewany był bardzo rzadko. Obecnie tradycyjne stroje (po obu stronach granicy) zakładane są głównie przez zespoły regionalne oraz przy okazji największych świąt rodzinnych i kościelnych.
Typy kacwiński i trybski mały|Spiski zespół regionalny w strojach trybskich (1929) Strój kacwiński noszony był dawniej w siedmiu spośród czternastu polskich wsi spiskich, a mianowicie w Falsztynie, Frydmanie, Kacwinie, Łapszach Niżnych, Łapszach Wyżnych, Łapszance i Niedzicy. Z kolei strój w odmianie trybskiej typowy był dla Dursztyna, Krempach, Nowej Białej i Trybsza. Warianty te miały liczne cechy wspólne, różniły się zaś przede wszystkim nazewnictwem i rodzajem wykonywanych zdobień (ich większą liczbę, często z motywami kwiatowymi, można odnaleźć na strojach trybskich).
Strój kobiecy Nakrycie głowy Panny przez cały rok chodziły z odkrytymi głowami. Kobiety zamężne mocowały na głowach chamełkę (obręcz wykonaną np. z okręconego szmatką grubego drutu), na której następnie upinano zaplecione w dwa warkocze włosy. Te układano na czubku głowy – w cubę. Na tak przygotowaną fryzurę zakładano zasłaniający ją czepek z charakterystycznym zębem na czole wykonywany przeważnie z atłasu, tybetu, a niekiedy brokatu. Na czepkach zawiązywano wzorzyste tybetki, chusty delinowe lub śtofowe (wykonane z cienkiej wełenki), bądź też białe – muślinowe. Małe wiązano pod brodą, większe zaś krzyżowano na piersi i wiązano na plecach.
mały|Strój kobiecy składający się z koszuli, sukni (kanafoski i kabotka) oraz zapaski Koszula Noszono białe sięgające pasa lniane koszule o kroju bezprzyramkowym marszczonym. Szyto je z dwóch oddzielnych tkanin – przód i tył wytwarzano z gładkiego samodziału tkanego splotem płóciennym, podczas gdy rękawy ozdabiano wrabianymi paskami (Trybsz) albo naszywanymi fabrycznymi taśmami (Kacwin) – przeważnie koloru czerwonego. Długie i szerokie rękawy marszczono przy mankietach i wykańczano koronką wykonaną fabrycznie (śtykuwanie) bądź ręcznie szydełkiem (hekluwanie). Koszula miała rozcięcie do połowy przodu ułatwiające wkładanie jej przez głowę. Pod szyją była marszczona – by zebrać materiał z ramion – i zakończona obszewką. W przypadku koszul z krótkimi bufiastymi rękawami rękawy te przewiązywano powyżej łokci czerwonymi wstążkami.
Nowsze koszule wykonane były z cienkiego płótna bez pasów na rękawach, za to z kołnierzem-stójką wykończonym krezą bądź pasami czerwonego haftu tkackiego.
Spódnica Podstawowym typem spódnicy była kanafoska (kanafaska). Szyto ją z czerwonego bawełniano-lnianego samodziału, kanafasu, tkanego w cienkie pionowe prążki – białe, czarne lub niebieskie (szerokość materiału stanowiła długość stroju). W zależności od ich koloru spódnica określana jako bioło (biała), miysano (mieszana) lub cyńcowo (tęczowa). Układano ją w talii w taki sposób, by prążki wypadały w środek fałd, dzięki czemu spódnica sprawiała wrażenie czerwonej. W części zasłanianej zapaską wszywano przodek z tańszego płótna lnianego. Pod wierzchnią część stroju zakładano zwykle trzy wykrochmalone spodniki (halki) z płótna samodziałowego – najbliższa ciału miała około 2 m szerokości, dwie kolejne były szersze, ok. 3 m. Po doszyciu do spódnicy gorsetu, strój ten nazywano suknią.
W późniejszym okresie (początek XX wieku) do szycia spódnic korzystano także z innych materiałów, w szczególności z wełny, adamaszku (biały odświętny kidel gradowy) czy atłasu. Po I wojnie światowej w okolicy Trybsza zaczęto nosić spódnice z ciemnego kwiecistego tybetu, zaś wokół Kacwina z gładkiego śtofu (śtofki) i kretonu (kartunki lub kartonki).
W okresie postu i żałoby noszono suknie szyte z tłoczonego samodziału farbowanego na ciemne kolory – czarny lub granatowy.
Zapaska Na spódnice bądź suknie zakładano bardzo szerokie zapaski, przeważnie z szafirowego perkalu; pod koniec XIX wieku stosowano już znacznie węższe, wytwarzane z jednej szerokości materiału. W typie kacwińskim tradycyjnie były one białe (u panien) oraz czarne, z alpaki (orlijonu, u starszych kobiet). W okolicach Trybsza ich kolor nie był związany z wiekiem kobiety. Zapaskę wykańczano elementami w tym samym kolorze – bądź to ząbkami (cipkami), bądź też fabryczną taśmą. U góry wszyta była w obujek.
Gorset Kobiety nosiły dwa rodzaje gorsetu: odświętne kabotki (lub kabatki) i lajbiki (lub lejbiki) stanowiące raczej element stroju codziennego. Oba mogły być doszywane do spódnicy lub noszone oddzielnie.
Kabotki szyto najczęściej z czerwonej jangliji, niekiedy także z brokatu lub tybetu. Miały przody cięte razem z częścią prostych pleców. Przy dekolcie wykończone były charakterystycznym trójkątnym wcięciem – szczytkiem. Zapinano je na haftki. Krawędzie obszywano matową aksamitką lub złotą taśmą (w Trybszu także zieloną).
Lajbiki były wyraźnie krótsze, z owalnym dekoltem, zapinane na guziczki. Miały proste plecy pasowane łukowatymi cięciami i przody krojone z częścią pleców. Szyto je z sukna, wzorzystego tybetu, delinu bądź aksamitu (barsianu). Przystrajano je przy pomocy kolorowego sznurka ułożonego wzdłuż brzegów stroju w tzw. mirwę lub gadzik (lajbiki sznurowane). Czarne gładkie tkaniny przystrajano sznurkiem białym lub szafirowym, zielone – czerwonym. Popularne były także lajbiki czerwone czy wielokolorowe, te ostatnie szczególnie w Trybszu. Dolny pas materiału układano w drobne fałdki w formie kaletek (rzadsze z przodu i gęstsze z tyłu). Lajbiki świąteczne lub ślubne szyte były w jasnych barwach, z większą liczbą zdobień.
Opisywany element ubioru na początku XX wieku zaczął być wypierany przez kurtki, lekko rozkloszowane w dolnej części i obcisłe w pasie satynowe katany ze stójką.
Szal Tradycyjne szale zwane na Spiszu rańtuchami wytwarzano z tkaniny rąbkowej – delikatnego samodziału z lnianych włókien, pomiędzy które dla uzyskania ozdobnego wzoru wrabiano następnie grubą fabryczną nić bawełnianą. Noszono je na ramionach lub na głowie (czepcu). W typie kacwińskim przestały być używane już około połowy XIX wieku, jednak w okolicy Trybsza noszono je do wybuchu I wojny światowej. Ręcznie wykonywane szale zostały zastąpione przez fabrycznie produkowane tkaniny ażurowe (typu firanowego).
Kożuch Okryciem wierzchnim w zimie były białe baranie kożuchy przypominające te noszone przez mężczyzn.
Obuwie Do początku XX wieku podstawowym spiskim obuwiem tak u kobiet, jak i mężczyzn były kierpce ze świńskiej skóry (spyrcoki), a zimą kołcany (płytkie sukienne pantofle). Później, około 1905 roku bogatsi Spiszacy zaczęli nosić buty z wysokimi cholewami typu węgierskiego, układające się w kostce w harmonijkę. Niekiedy cholewka buta w swojej górnej części zdobiona była czerwonym paskiem skóry (szczególnie w stroju kacwińskim).
Strój męski mały|Mężczyzna w stroju kacwińskim (po prawej) Kapelusz Podstawowym nakryciem głowy był filcowy kapelusz typu węgierskiego – o okrągłej, niezbyt dużej główce oraz szerokim rondzie. Rondo to, zwane kanią, wywijano nieomal pionowo do góry w taki sposób, że prawie dorównywało, a niekiedy przewyższało główkę (w odmianie trybskiej zazwyczaj było niższe niż w kacwińskiej). Kapelusze przewiązywano – szczególnie u kawalerów – kolorową, przeważnie czerwoną wstążką, której długie końce zwisały na zewnątrz ronda, sięgając nieraz aż do linii ramion. Wspomniane nakrycia głowy pierwotnie nabywano w Lubowli lub Starej Wsi Spiskiej; gdy po I wojnie światowej stały się one trudniej dostępne, w stroju kacwińskim zaczęły je wypierać fabryczne kapelusze z zielonego sukna. Jednocześnie w stroju trybskim w tym samym czasie zaprzestano ostatecznie noszenia kapeluszy słomkowych.
Zimą na głowy zakładano czapki baranie.
Koszula Noszono białe, sięgające do pasa koszule z lnianego samodziału, początkowo o kroju ponczo podłużnego bez mankietów, później ujęte w mankiet. Koszule typu kacwińskiego miały stojący kołnierzyk wykończony podobnie jak mankiety taśmami z czerwonym fabrycznym wzorem. W wariancie występującym w okolicy Trybsza koszule pod szyją wykańczano niewielką stójką i obszewką przy rozcięciu, zdobioną białym haftem lub koronką. Zapinano je na guziki lub przy pomocy spinek.
Spodnie Spodnie (portki) w stroju spiskim wykonywano z sukna samodziałowego. Te noszone przez Spiszaków z regionu Kacwina miały proste, szerokie i równo zakończone nogawki zdobione wszytymi lamówkami z czerwonego sukna. Dwa przypory (rozcięcia) w górnej części przodów wzmacniano i ozdabiano borytasami – skromnymi pętlicowymi naszyciami z czerwono-granatowej skręconej włóczki – nawiązującymi do wzorów umieszczanych na mundurach węgierskiej piechoty (z czasem liczba i złożoność stosowanych ozdób rosła). Przypory zasłaniano klapkami wyciętymi w ząbki (zalatańce). Spodnie nie miały kieszeni.