Metapoznanie (ang. metacognition) – pojęcie z zakresu psychologii, filozofii umysłu i kognitywistyki. Ogólnie rozumiane jako poznanie własnych procesów poznawczych, ich monitorowanie, regulowanie oraz kontrola.

Historia John Flavell Przyjmuje się, że badania w dziedzinie metapoznania zostały zapoczątkowane pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku przez amerykańskiego psychologa Johna H. Flavella, który w 1979 r. w czasopiśmie "American Psychologist" opublikował artykuł pt. Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911.. W artykule tym badacz zwracał uwagę na deficyty małych dzieci w dziedzinie metapoznania, sugerując, że rozwój kompetencji w tej dziedzinie jest jednym z ważnych elementów rozwoju poznawczego najmłodszych. Stworzył też pierwszą definicję metapoznania, które miało być wiedzą i regulacją procesów poznawczych.

Wyróżnił kilka wymiarów metapoznania:

wiedzę metapoznawczą – ocena posiadanego stanu wiedzy, strategii rozwiązywania problemów, wiedzy o sobie (motywacjach, przekonaniach) doświadczenie metapoznawcze – doświadczenia towarzyszące aktywności poznawczej (np. poczucie niezrozumienia, pewności) cele – zadania będące obiektem działań poznawczych działania – strategie działań podejmowanych by osiągnąć cele

Ann Brown Ann Leslie Brown podzieliła metapoznanie na dwie kategorie:

Wiedzę o procesach poznawczych – refleksję na temat zdolności i czynności poznawczych; odpowiada ona metapoznawczej wiedzy i doświadczeń z teorii Flavella. Badaczka uznaje te cechę za dość stabilną i niezmienną w trakcie życia jednostki.

Mechanizmy samoobserwacji – uruchamiające się w czasie nauki lub rozwiązywania problemów, zajmujące się regulacją procesów poznawczych; odpowiadają flavellowskim działaniom, celom i zadaniom. Podlega zmianom w trakcie życia jednostki – dziecko i dorosły różnią się między sobą sytuacjami uaktywniającymi ten proces – jednakże zależy też od obecnego stanu jednostki.

Thornas Nelson i Luis Narens To na stworzonym przez nich modelu i sposobie organizacji badań opiera się współczesna nauka o metapoznaniu. Zaproponowali teoretyczny mechanizm, w którym metapoznawczy system składa się z dwóch struktur: metapoziomu i poziomu niższego, a także przepływu informacji między nimi.

Kontrola metapoznawcza – polega na przepływie informacji z metapoziomu do poziomu-obiektu. Są to świadome lub nieświadome decyzje, opierające się na wyniku procedur monitorujących przez nas wykonywanych. Metapoznawczy monitoring – polega dostarczaniu informacji z poziomu-obiektu do metapoziomu, mające na celu go zmienić. Składa się z procedur pozwalających osobie obserwować, podawać refleksji i doświadczać swoich własnych procesów poznawczych. Pozwala on też na ocenienie poziomu wiedzy koniecznej do wykonania danego zadania.

Metapoziom Według Nelsona i Narensa metapoziom zawiera w sobie:

Dynamiczny model obecnej sytuacji kreowany przez poziom-obiekt, bazujący na informacji z procedury monitorującej. Reprezentacji danego celu lub sytuacji. Listy możliwych zdarzeń kontrolnych możliwych do użycia przez metapoziom by kontrolować poziom-obiekt (zawiera także informacje nt. koniecznego czasu i konsekwencji wykonania akcji). Listy ograniczeń potencjalnych zdarzeń kontrolnych. Oceny procedur podejmowania decyzji według których można wykonać akcję.

Metapoznanie a inteligencja Relacje między inteligencją i metapoznaniem nie zostały jednoznacznie określone. Według niektórych badaczy umiejętności poznawcze są integralną częścią inteligencji, bądź też jej przejawem – jako zdolność do uczenia się bądź dostęp do zasobów poznawczych. Posługując się podziałem Cattela na inteligencję płynną i skrystalizowaną, ciężko jest umieścić metapoznanie w jednej z nich – może się bowiem mieścić w płynnej, gdyż jest nieodłączną zdolnością bytu jednostki, więc też jak inteligencja płynna, niezależną od doświadczenia; bądź też skrystalizowanej – ponieważ rozwija się w trakcie życia oraz może być ćwiczona. Według triarchicznej teorii inteligencji Sternberga metapoznanie mieściłoby się w subteorii składników – metaskładników odpowiadających za przetwarzanie informacji.

Dodatkowo, poziom zdolności metapoznawczych jest jednym z najbardziej rzetelnych miar predykcyjnych osiągnięć szkolnych i akademickich, co dodatkowo łączy go z ilorazem inteligencji.

Metapoznanie a pamięć Procesy metapoznawcze badane są w obszarze pamięci pod nazwą "metapamięć". Wymienia się też różne sposoby pomiaru metapoznania:

Nabywanie wiedzy EOL (ease of learning judgements) – przewidywania dotyczące, jak łatwo przyjdzie nam przyswojenie danego materiału JOL (judgement of learning) – przewidywania dotyczące, jak łatwo przyjdzie nam przywołanie danego materiału z pamięci

Wydobywanie wiedzy FOK (feeling of knowing) – ocena prawdopodobieństwa, że rozpoznamy poprawną odpowiedź/informację, której w danej chwili nie możemy wydobyć TOT (tip of the tongue) – zjawisko "na końcu języka", czyli wiedza o posiadaniu wiedzy z danego tematu/słowa, jednak chwilowe nieposiadanie do niej dostępu Ocena pewności – raport, jak pewnym jest się udzielonej odpowiedzi (może być udzielany przed lub po wykonaniu zadania)

Dokonania w tej dziedzinie pozwalają na wykorzystywanie ich w usprawnianiu procesów uczenia i nauczania, mając zastosowanie nie tylko w edukacji, ale także przy dostosowywaniu warunków nauczania dla osób z różnego rodzaju zaburzeniami. https://coe.uga.edu/research/labs/cognitive-communication-rehabilitation

Zauważono także, że pacjenci z amnezjami (jak np. Alzheimer), zachowują metapoznanie pamięci.

Metapoznanie w różnych dziedzinach nauki Badania nad metapoznaniem prowadzone są w różnych nurtach współczesnej psychologii. Szczególnie intensywnie zjawisko to badane jest w obszarze psychologii edukacji, klinicznej i rozwojowej. Charakterystyka badań, jak i sama definicja metapoznania, różni się między dziedzinami.

Psychologia rozwojowa definiuje metapoznanie podążając za myślą Flavella i skupia się na badaniu rozwoju metapoznania w czasie życia człowieka Psychologia poznawcza najczęściej definiuje metapoznanie jako "poznanie o poznaniu" i skupia się na badaniu jego mechanizmów poznawczych Neurobiologia poznawcza rozumie metapoznanie jako "poznanie o poznaniu" i zajmuje się badaniem jego neuronalnych korelatów Psychologia edukacji uważa metapoznanie za aktywny, twórczy proces w którym uczący się stawiają cele do swojej nauki i próbują monitorować, regulować i kontrolować swoje poznanie" Psychologia społeczna i osobowości zastanawia się nad rozumieniem metapoznania u innych Psychologia kliniczna definiuje metapoznanie jako umiejętność oceny myśli i działań swoich i innych Psychologia zwierząt i komparatywna bada ewolucję metapoznania oraz jego obecność u gatunków innych niż ludzki

Metapoznanie w psychologii poznawczej Według Koriata istnieje pięć kategorii pytań, którymi zajmuje się psychologia poznawcza w kontekście metapoznania:

Podstawy metapoznawczego oceniania doświadczeń poznawczych Słuszność tych ocen i zmiennych mających na nie wpływ Procesy wpływające na ich dokładność Wpływ metamonitoringu na kontrolę metapoznawczą Wspólny wpływ metamonitoringu i kontroli metapoznawczej na wykonanie zadania

W badaniach nad metapoznaniem często porusza się też kwestie uczenia mimowolnego, metapamięci, rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, świadomości, kontroli poznawczej czy efektu Dunninga-Krugera.

Psychologia poznawcza przyczyniła się zrozumienia, jak ludzie monitorują i kontrolują swoje procesy poznawcze.

Badanie metapoznania w Polsce Metapoznanie jest jeszcze terminem mało eksplorowanym w polskiej nauce. Badaniem i publikacjami na temat metapoznania zajmuje się prof. Ewa Czerniawska. W Laboratorium C-lab działającym przy Uniwersytecie Jagiellońskim prowadzone są badania nad wzajemnymi oddziaływaniami między metapoznawczą regulacją a monitorowaniem. https://c-lab.pl/projects/2021/08/17/dual-function-of-metacognition.html Działające przy Uniwersytecie SWPS w Warszawie laboratorium LaMELab zajmuje się badaniem pamięci i metapoznania.

Przypisy

Kategoria:Filozofia umysłu i kognitywistyka Kategoria:Neuronauka