mały|Trzy Strzały – symbol lewicowych socjalistów Lewica socjalistyczna w Polsce – opozycyjne grupy, frakcje, a także samodzielnie partie polityczne wyłonione z Polskiej Partii Socjalistycznej na skutek rozłamu w kierownictwie lub krytyki jej linii politycznej.
1892–1918 Już na zjeździe paryskim padły głosy domagające się współdziałania z rewolucjonistami rosyjskimi. W organizacji krajowej PPS dochodziło do ostrych protestów przeciw ześlizgiwaniu się partii na pozycje nieproletariackie, nacjonalistyczne. Poszczególne artykuły zagranicznego organu PPS „Przedświtu” były z tych względów przez organizacje terenowe wycinane. Jeden z teoretyków PPS Kazimierz Kelles-Krauz stwierdził, że bliżsi są mu towarzysze z SDKPiL niż „koalicyjni socjaliści”, którzy według niego jawnie odeszli od marksizmu. Istotę sporu jaki toczył się wewnątrz PPS charakteryzował Jan Cynarski, autor pamiętnika o lewicowym działaczu PPS Józefie Kwiatku: „Nie kwestia niepodległości dzieliła. Świadomość polityczna proletariatu polskiego była wysoka. Niepodległa Polska jako republika demokratyczna, w przyszłości socjalistyczna - była hasłem zrozumiałym i nawet popularnym. Nie ta kwestia niepodległości dzieliła, a kwestia masowości ruchu i stosunku do rewolucyjnego ruchu rosyjskiego”.
Jedyną osobą, która na zjeździe paryskim, która nie chciała zrywać z marksizmem, był Jan Stróżecki.
W maju 1900 roku z PPS wyodrębniła się PPS „Proletariat”, niechętna reformistycznym tendencjom kierownictwa PPS. Istniała do 1908 roku.
Na początku 1906 roku, w czasie przygotowań do VIII Zjazdu PPS nastąpiła bezpośrednia próba rewizji przez „młodych” przyjętego w 1892 roku programu PPS. Próbę tę zwiastowała broszura Maksymiliana Horwitza „Przyczynek do programu PPS”H. Walecki (M. Horwitz), Przyczynek do programu PPS, Warszawa 1906. Broszura wskazywała, że przyjęty na zjeździe paryskim w 1892 roku program PPS opiera się na przesłance, iż ruch rewolucyjny w Rosji nieprędko nabierze decydującego znaczenia dla układu sił klasowych w Imperium Romanowów. Życie obaliło tę przesłankę i życie nakazuje rewizje starego programu - wskazywała broszura. Ta próba podważenia dotychczasowego programu została oficjalnie zaakceptowana na VIII Zjeździe, który uchwalił także konieczność opracowania nowego programu. VIII Zjazd potwierdził dotychczasową linię lewicy partyjnej.
Do otwartego konfliktu między prawicą i lewicą w PPS doszło na IX Zjeździe 1906 roku w Wiedniu. Zjazd postanowił wykluczyć Organizację Bojową z partii. Z lewicowej większości powstała PPS Lewica; grupa wykluczonych zaś, wraz ze swymi zwolennikami, utworzyła PPS Frakcję Rewolucyjną.
PPS Frakcja coraz mniej udzielała się w ruchu robotniczym. W miarę jak wycofywała się z działalności wśród klasy robotniczej Królestwa, przestawiała się coraz bardziej na akcję wojskową, której bazę przeniosła do Galicji. Ta polityka kierownictwa spotkała się z oporem niektórych działaczy PPS Frakcji. Część członków wystąpiła z PPS Frakcji i powołała Robotniczą Partię Polskich Socjalistów. Utworzono Komitet Warszawski, spełniający rolę Komitetu Centralnego i podjęto decyzję o wydawaniu pisma partyjnego pt. „Głos Robotników”. RPPS oparła się na załogach fabryk tworząc komitety fabryczne kierowane przez robotników. Partia dążyła do realizacji ideałów socjalistycznych i niepodległości Polski bez uprzedzeń do rewolucyjnego ruchu rosyjskiego. Był to program wyrażający swoisty kompromis między programem PPS Frakcji, PPS Lewicy i SDKPiL W początkach 1909 r. aresztowanie aż 40 członków faktycznie rozbiło RPPS.
1919–1939 W 1919 roku po decyzji kierownictwa PPS zakazującej współpracy socjalistów z komunistami przy tworzeniu Rad Delegatów Robotniczych oraz nakazującej tworzenie odrębnych tzw. Niepodległościowo-Socjalistycznych Rad, secesji dokonała PPS-Opozycja.
Na XVI Zjeździe PPS zorganizowanym w dniach 23–27 kwietnia 1919 roku w Krakowie lewica krytykowała i potępiła wojnę na wschodzie z powodu nie wprowadzenia na zdobytych przez Wojsko Polskie terenach, demokratycznych przeobrażeń, przede wszystkim reformy rolnej.
Lato 1920 roku i marsz Armii Czerwonej na Warszawę były katalizatorem nastrojów w szeregach PPS. Elementy radykalne i rewolucyjne z Jerzym Sochackim na czele wypowiedziały się za rewolucją i dyktaturą proletariatu. Z PPS odeszła także w 1921 roku grupa socjalistów z Bolesławem Drobnerem na czele, która w rok później zorganizowała się w samodzielną partię polityczną jako Partia Niezależnych Socjalistów (od roku 1924 jako Niezależna Socjalistyczna Partia Pracy). W roku 1928 pewna część jej członków, również z Drobnerem na czele, powróciła do PPS, zasilając lewe skrzydło partii.
Obradujący w Krakowie w dniach 8–9 grudnia 1923 roku II Zjazd Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (ZNMS) większością głosów przyjął rezolucję o przystąpieniu do Socjalistycznej Międzynarodówki Młodzieży i zarazem stwierdzającą, że członkami ZNMS nie mogą być przeciwnicy tej międzynarodówki. Wobec tego lewica ZNMS, skupiona wokół Mieczysława Wągrowskiego, Jerzego Życkiego, Antoniego Bonieckiego i innych, zwołała do Krakowa na dzień 16 marca 1924 roku I Nadzwyczajny Zjazd delegatów ZNMS z ośrodka warszawskiego, krakowskiego i lwowskiego, na którym podjęto decyzje o utworzeniu odrębnego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej „Życie”, jednoczącego akademicką młodzież rewolucyjną. Związek ten przyjął następnie nazwę OMS „Życie” i współpracował ściśle z Komunistycznym Związkiem Młodzieży Polski (KZMP) pod patronatem KPP. ZNMS zaś, po przezwyciężeniu kryzysu wewnętrznego, dalej działał w środowisku akademickim stojąc na pozycjach lewicowo-socjalistycznych.
Poparcie udzielane przez PPS Piłsudskiemu dokonującemu zamachu majowego pociągało za sobą nowy rozłam w PPS i w czerwcu 1926 roku powstała PPS Lewica, która nawiązała współpracę z Komunistyczną Partią Polski (KPP), ale już w lutym 1931 roku została rozwiązana przez władze państwowe, a znaczna część jej członków znalazła się w szeregach KPP. Warto zaznaczyć, że NSPP, kierowana przez Bolesława Drobnera odniosła się do powstania PPS-Lewicy krytycznie i nigdy między tymi partiami nie doszło do zbliżenia i współdziałania.
Działalność lewicy socjalistycznej wspierały zazwyczaj młodzieżowe organizacje socjalistyczne, między innymi: Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej i Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Od początku lat trzydziestych OM TUR coraz wyraźniej stanowiła podporę w poczynaniach lewego skrzydła PPS.
W marcu 1931 roku odbyła się z inicjatywy Ludwika Winteroka konferencja różnych grup opozycyjnych Warszawy. Wybrany został Komitet Lewicy Socjalistycznej. Uchwalona deklaracja mówiła o: 1) konieczności rewolucyjnego wyjścia z kryzysu, 2) dyktaturze proletariatu, 3) obronie ZSRR, 4) organizowaniu na dalszą metę jednolitego frontu proletariackiego 5) utworzeniu bloku partii socjalistycznych, 6) uzdrowieniu Międzynarodówki Socjalistycznej. Na zakonspirowanych zebraniach w początkach czerwca 1931 roku warszawscy opozycjoniści w oparciu o ideową platformę lewicy II Międzynarodówki sformułowali nowe, ważne zasady dla OM TUR. Ich zdaniem organizacja winna potępić wszelkie koalicje socjalistów z partiami burżuazyjnymi, występować przeciwko głosowaniu socjalistów za budżetem wojskowym, wreszcie działać na rzecz budownictwa socjalistycznego w ZSRR, wyrażającego się w realizacji planów pięcioletnich. W celu przygotowania agitatorów proponowali oni utworzenie Koła Naukowego im. Marksa i Engelsa przy warszawskiej Organizacji Młodzieży TUR. Po zlikwidowaniu przez władze partyjne opozycji Winteroka doszło do powstania nowej opozycji. W głównej mierze nadal opierała się ona na elementach skupionych nadal wokół Winteroka. W lipcu 1932 roku powstał Komitet Opozycji Jednolitej. Działalność młodzieżowej opozycji znalazła odbicie na dorocznej Warszawskiej Konferencji OMTUR obradującej 24 kwietnia 1932 roku. Postawiona została na niej niezałatwiona zresztą na tym spotkaniu, sprawa nie podporządkowania się radykalizujących się kół: Powązkowskiego i Marymonckiego kierownictwu warszawskiego OM TUR. Rozwinęła się także dyskusja o charakterze politycznym nie przewidziana w porządku obrad. Dyskutanci ostro krytykowali między innymi posunięcia rządu w sprawie szkolnictwa, sądów doraźnych. Działalność grup opozycyjnych, w których krzyżowały się wpływy lewicy socjalistycznej i komunistów, uwidoczniła się zwłaszcza w czasie obrad Warszawskiej Okręgowej Konferencji PPS w lutym 1932 roku. Właśnie spośród młodzieżowych działaczy socjalistycznych głównie rekrutowali się opozycyjni delegaci konferencji. Zamierzali oni wysunąć do warszawskiego OKR PPS „jednostki bardziej zdecydowane, którym ślamazarna polityka będzie obca”. Wpływy lewego skrzydła w organizacji warszawskiej wzrosły o tyle, że jak podaje raport władz bezpieczeństwa na 32 członków OKR 15 to przedstawiciele radykalnego odłamu partii. Powstał nawet zamiar wydawania własnego organu prasowego przez lewe skrzydło partii.
Już w okresie poprzedzającym XXIII Kongres PPS doszło do poważnej aktywizacji lewego skrzydła partii. Na terenie krakowskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego silnie wzrastały wpływy opozycji kierowanej przez Bolesława Drobnera. Do jego najbliższych współpracowników należeli Marian Bogatko i Julian Hochfeld, którzy domagali się dopuszczenia do władz OKR ludzi młodszych o poglądach, o poglądach radykalnych. Udało im się doprowadzić do wyboru na Kongres PPS wielu delegatów, zwolenników jednolitego frontu. Również na Górnym Śląsku kształtowała się opozycja pepeesowska, współdziałająca w lewicą krakowskiego OKR. Opozycja, inspirowana przez Drobnera, zmierzała do porozumienia z dołowymi organizacjami KPP. Dążyła ona na przykład do utworzenia jednolitofrontowego komitetu obrony więźniów politycznych. Podobnie opozycyjną działalność rozwijała w przededniu Zjazdu lewica partyjna w okręgu łódzkim i białostockim. Także na terenie innych okręgów silnie wzrastały wpływy elementów antyreformistycznych. Jednakże brak było tam wystąpień lewicy zorganizowanej tak, jak w Krakowskiem, na terenie Górnego Śląska, Łodzi czy Białegostoku.
XXIII Kongres PPS w lutym 1934 roku stał się areną ostrego starcia pomiędzy prawicą partii a elementami lewicowymi. Pod naporem lewicy w uchwałach XXIII Kongresu znalazło się hasło „dyktatury mas pracujących” (a nie dyktatury proletariatu jak formułowali ten postulat komuniści). W odróżnieniu od prawicy PPS lewicowi delegaci akcentowali na XXIII Kongresie potrzebę podjęcia przez II Międzynarodówkę rozmów z Międzynarodówką Komunistyczną. Lewicowi delegaci krytykowali ugodową taktykę przywódców partii na wobec ataków sanacji na ustawodawstwo pracy i żądali wzmożenia walki w obronie zdobyczy społecznych. Na kongresie postanowiono zwołać „specjalny kongres PPS, którego zadaniem będzie zmiana programu partii”. W pierwszych dniach stycznia 1935 r. Adam Próchnik (pseud. Henryk Swoboda), Lubodziecki (pseud. Włodzimierz Kielecki) i Bolesław Drobner zredagowali projekt programu PPS, a następnie złożyli go w Komisji Programowej Partii. Program ten, nazywany także „żółtym programem” (od koloru okładki) został wydany drukiem, a CKW PPS zgodził się aby dystrybuowała go Księgarnia Robotnicza PPS. Pierwszy jego nakład został skonfiskowany. Analiza treści tego programu wskazuje, że był on pisany pod silnym wpływem programu NSPP.
14 lutego 1934 roku powstała Robotnicza Partia Socjalistyczna, założona przez Jana Kawalca, byłego sekretarza górnośląskiego OKR PPS, organizatora lewicowej grupy opozycyjnej PPS w 1933 roku.
Usunięci z PPS działacze z Eugeniuszem Kembrowskim na czele utworzyli w Łowiczu „Opozycję PPS”, która wydawała w listopadzie 1934 r. jednodniówkę „Iskry” w liczbie 1000 egzemplarzy oraz „Czyn Socjalistyczny” w nakładzie 3 tysięcy egzemplarzy. Najprawdopodobniej działała ona w powiązaniu z miejscową organizacją komunistyczną.