Helene Schlanzowsky, także Schlanzofsky, Schlanzoski, Slanzowski, Szlancowska; zamężna Grekowska (ur. 5 lipca 1813 w WiedniuJahrbuch der Gesellschaft für Wiener Theaterforschung, t. XI, Wien 1959, s. 150., zm. 14 listopada 1897 w Wiedniu) – austriacka artystka baletu polskiego pochodzenia; od 1829 tancerka, a w latach 1831-1836 primabalerina Hoftheater na scenie Theater am Kärntnertor w Wiedniu. Po kilku następnych latach występów gościnnych na różnych scenach europejskich, w latach 1842-1848 "prima balerina di merito distinto" w Real Teatro San Carlo w Neapolu. Uznawana za jedną z najwybitniejszych balerin europejskiego baletu romantycznego obok Marii Taglioni, Carlotty Grisi, Fanny Elssler i Fanny Cerrito. Żona warszawskiego pierwszego tancerza i pedagoga baletu Mikołaja Grekowskiego.
Pochodzenie Pochodziła ze znanej austriackiej dynastii baletowej polskiego pochodzenia od dawna związanej z Wiedniem. Jej dziadek Franz Joseph, zapisywany także jako Schlanzofsky, Slancowsky, Schlansowski (ok. 1750-1800), był w latach 1767-1774 solistą wiedeńskiego baletu Hoftheater pod dyrekcją Jeana Georgesa Noverre’a. Jego syn, tancerz groteskowy Karl Schlanzowsky (1778-1860), z czasem także baletmistrz, a po przejściu na emeryturę bileter teatralny, był ojcem Helene i Josepha, także tancerza. Ich matką była Josepha z Deffnerów (1786-?)Jahrbuch der Gesellschaft für Wiener Theaterforschung, t. XI, Wien 1959, s. 113.. Bratem jej dziadka był Franz Schlanzowsky (1851-1827), także początkowo tancerz wiedeńskiego zespołu Noverre’a, znany później i popularny w Polsce jako Franciszek SzlancowskiSłownik biograficzny teatru polskiego 1795-1965, Warszawa, 1973, s. 707., związany w różnych latach z baletem warszawskim w ostatnim ćwierćwieczu XVIII wieku, a także baletmistrz w latach 1806-1808.
Primabalerina w Wiedniu Pierwszych lekcji tańca udzielał jej ojciec i już jako dziewczynka pojawiała się na scenie ujawniając wielki talent taneczny. Była uczennicą i ulubioną baleriną sławnego francuskiego tancerza i baletmistrza Louisa-Antoine'a DuportaConstant von Wurzbach, Biographische Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, t. 30, Wien 1875, s. 54-55., który w latach 1821-1836 był dyrektorem wiedeńskiego Theater am Kärntnertor. W 1829 podjęła tam regularną pracą tancerki, a już w 1831, wypromowana przez Duporta, została primabaleriną tego teatru, gdzie konkurowała początkowo ze swą słynną rodaczką Fanny Elssler. Pisano, że nie była zbyt urodziwa, ale nadrabiała to gracją i wirtuozerią, w tym doskonałą techniką coraz modniejszego wtedy tańca na puentach.
W tamtych latach w Wiedniu ceniono jednak przede wszystkim zagraniczne baleriny, zwłaszcza paryskie, więc austriackim tancerkom trudno było zyskać prawdziwe uznanie snobistycznej publiczności dworskiej. Jej niełatwą sytuację na tamtejszej scenie naświetlił w 1864 roku austriacki historyk Ferdinand Ritter von Seyfried. Pisał, że Louis Duport jako dyrektor teatru "pragnął narzucić publiczności jako primabalerinę swoją ulubioną tancerkę Helene Schlanzowski, a jego uczennica uczyniła mistrzowi wielki zaszczyt tym, że nie miała żadnych ograniczeń dla swej brawury. Helena posiadła wszystko co można było osiągnąć w tańcu, kręciła się i obracała z wężową zręcznością, jak nikt inny skakała z łatwością gazeli, jej piruety i mięśnie zyskały niesamowitą siłę dzięki nieustannym ćwiczeniom; ale Schlanzowski nie był piękna, nie była cudzoziemką, a zwłaszcza nie pochodziła z Paryża, więc brakowało jej naturalnej przepustki, by uznano ją w Wiedniu za prawdziwą primabalerinę. (...) Ale okazało się, że również w tym przypadku wizjonerskie spojrzenie Duporta nie zostało zwiedzione. Schlanzowski osiągnęła wszystko to, co może osiągnąć tancerka i nikt jej do dziś [tzn. do 1864] nie przewyższył"Ferdinand Ritter von Seyfried, Rückschau in das Theaterleben Wiens seit den letzten fünfzig Jahren, Wien 1864, s. 18-20..
Kreacje wiedeńskieTheaterzettel der beiden k.k. Hoftheater und des k.k. priv. Theaters an der Wien und ihrer Nachfolgerinstitutionen, Österreichische Nationalbibliothek, Wien. thumb|Theater am Kärntnertor w Wiedniu, którego primabaleriną w latach 1831-1836 była Helene Schlanzowsky|300x300px 1830: Chinesisches pas de cinq – Der Fasching in Venedig, choreografia Louis Milon, muzyka różnych kompozytorów 1830: Pas de dix – Childerich, König der Franken, choreografia Jean Coralli, muzyka Philipp Jakob Riotte i Adalbert Gyrowetz 1830: Tańce – Ottavio Pinelli, oder Schimpf und Nache, choreografia Paolo Samengo, muzyka Wenzel Robert von Gallenberg 1830: Pas de sept – Die Fee und der Ritter, choreografia Armand Vestris, muzyka Adalbert Gyrowetz 1831: Pas de cinq – Das befreute Jerusalem, choreografia Paolo Samengo, muzyka Wenzel Robert von Gallenberg 1831: Pas de cinq – Der Blaubart, choreografia Armand Vestris, muzyka różnych kompozytorów 1831: Pas de deux – Der Fasching in Venedig, choreografia Louis Milon, muzyka różnych kompozytorów 1831: Pas de trois – Theodosia, Paolo Samengo, muzyka Wenzel Robert von Gallenberg 1831: Milchmädchen Henriette – Das Schweizer-Milchmädchen, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Adalbert Gyrowetz 1831: Pas de deux – Gabriele von Gergy, choreografia Luigi Astolfi, muzyka różnych kompozytorów 1832: Die Braut – Adelaid von Frankreich, choreografia Louis Henry, muzyka Cesare Pugni 1832: Bayadere Fatme – Brama und die Bayadere (opero-balet), choreografia N.N., muzyka Daniel Auber 1833: Pas de deux – Theodosia, Paolo Samengo, muzyka Wenzel Robert von Gallenberg 1833: Fee Viviana – Die Fee und der Ritter, choreografia Armand Vestris, muzyka Adalbert Gyrowetz 1834: Lise – Die Rose, oder Der verkleidete Gutsherr, choreografia Louis Henry / Jean Rozier, muzyka Henri Darondeau 1834: Louise – Liebe, stárker als Zaubermacht, choreografia Pietro Campilli, muzyka Wenzel Robert von Gallenberg i Pietro Romani 1835: Pas de deux – Die abgeschassten Bachanalien, choreografia Gaetano Gioia / Giovanni Casati, muzyka różnych kompozytorów 1835: Pas de cinq – Heinrich des Vierten Fahrt über die Marne, choreografia Johann Baptist Lasina, muzyka różnych kompozytorów 1835: Armide – Das befreute Jerusalem, choreografia Paolo Samengo, muzyka Wenzel Robert von Gallenberg 1835: Pas de trois – Acht Monathe in zwei Stunden oder Lohn kindlicher Liebe, choreografia Tommaso Casati, muzyka Cesare Pugni 1836: Pas de trois – La Sylphide, choreografia Filippo Taglioni / Mimi Dupuy, muzyka Jean Schneitzhoeffer
Na scenach europejskich Pracowała w Wiedniu do połowy 1836 i opuściła teatr wraz z zakończeniem dyrekcji Duporta. Pomimo wielkich sukcesów u publiczności była zniechęcona tym, że zawsze wyżej ceniono tam i opłacano goszczące przelotnie tancerki francuskie i włoskie aniżeli ją jako rodzimą balerinę. Tracąc dodatkowo wsparcie swojego nauczyciela i promotora postanowiła wzorem swej słynnej rodaczki Fanny Elssler kontynuować karierę na różnych scenach jako artystka niezależna. W kilku miejscach powtarzała swoje najlepsze kreacje Mleczarki Henrietty i Wieszczki Vivianny, które przyniosły jej międzynarodową sławę kiedy jeszcze odnosiła sukcesy w Theater am Kärntnertor. Tańczyła w Mediolanie, Bolonii, Paryżu, Berlinie, Warszawie, Moskwie, Pradze, Brnie i Wenecji; wracała także do Wiednia, ale już jako artystka gościnna.
Ślub w Warszawie W tym okresie, a dokładnie w czerwcu 1837 przyjechała na występy gościnne do Warszawy, gdzie towarzyszył jej były dyrektor Duport. Odwiedziła nasz Teatr Wielki w drodze z Berlina do Moskwy i miała zatrzymać się przez tydzień"Kurier Warszawski" 1837, nr 154 i 160.. Pozostała jednak przez ponad pięć miesięcy – dla Mikołaja Grekowskiego. Przystojny warszawski pierwszy tancerz klasyczny został nie tylko jej partnerem scenicznym (m.in. w zrealizowanych wówczas baletach Rycerz i wieszczka według Armanda Vestrisa i Mleczarka szwajcarska według Filippa Taglioniego), ale też poślubił ją 12 września 1837 i po serii dalszych wspólnych występów na scenie warszawskiej wyjechał z nią do Moskwy, która była kolejnym etapem jej tournéeSłownik biograficzny teatru polskiego 1795-1965, Warszawa 1973, s. 706-707.. Odtąd występowała już wszędzie pod nazwiskiem Grekowska. Dalsze losy ich małżeństwa warunkowały możliwości zawodowe. Mieli dwoje dzieci, ale nie udało im się dłużej ze sobą przebywać i pracować. Jeszcze w 1841 występowali razem w Rycerzu i wieszczce na scenach wiedeńskich Theater in der Josephstadt oraz Theater am Kärntnertor. Gościli również w Brnie i w Pradze, gdzie Grekowski zrealizował Mleczarkę szwajcarską według Taglioniego i wystąpił w niej z żoną. Zarobione w tamtych latach pieniądze zainwestowali w kamienicę w wiedeńskiej dzielnicy Alservorstadt i tam zamieszkali. Pomimo starań nie uzyskali jednak niestety wspólnego kontraktu na scenach włoskich. Gdy więc ona przyjęła propozycję ekskluzywnego kontraktu gwiazdy baletu w Neapolu, mąż powrócił wkrótce do Warszawy, by kontynuować pracę pierwszego tancerza i pedagoga szkoły tańca w Teatrze Wielkim.
Ważniejsze występy gościnne 1835: Prima ballerina seria -– La straniera, choreografia Antonio Monticini, muzyka różnych kompozytorów, Regio Teatro alla Scala, Mediolan 1835: Prima ballerina seria – Il mercante di Bagdad, choreografia Antonio Monticini, muzyka różnych kompozytorów, Regio Teatro alla Scala, Mediolan 1837: Passo a tre -– Giaffar, choreografia Giovanni Briol, muzyka Pietro Raimondi, Teatro Comunale, Bolonia 1837: Fee Viviana – Die Fee und der Ritter, choreografia wg Armanda Vestrisa, muzyka Adalbert Gyrowetz, Hoftheater, Berlin 1837: Wieszczka Viviana – Rycerz i wieszczka, choreografia Louis-Antoine Duport i Maurice Pion wg Armanda Vestrisa, muzyka Gioachino Rossini, Giovanni Pacini, Pietro Romani, Adalbert Gyrowetz, Teatr Wielki, Warszawa 1837: Mleczarka Natalia – Mleczarka szwajcarska, choreografia Louis-Antoine Duport i Maurice Pion wg Filippa Taglioniego, muzyka Gioacchino Rossini, Adalbert Gyrowetz, Wenzel Robert von Gallenberg, Teatr Wielki, Warszawa 1837: Sylfida – Sylfida, choreografia Félicité Hullin-Sor wg Filippa Taglioniego, muzyka Jean Schneitzhoeffer, Teatr Bolszoj, Moskwa 1838: Mleczarka Natalia – Szwajcarska mleczarka, choreografia Théodore Guérinau wg Filippa Taglioniego, muzyka Adalbert Gyrowetz, Teatr Bolszoj, Moskwa 1938: Passo a tre – Giaffar, choreografia Giovanni Briol, muzyka Pietro Raimondi, Gran Teatro alla Fenice, Wenecja 1839: Pastorella Lida – La pastorella svizzera, choreografia Giovanni Briol wg Filippa Taglioniego, muzyka N.N., Gran Teatro alla Fenice, Wenecja 1841: Fee Viviana – Die Fee und der Ritter, choreografia Josephine Weiss wg Armandra Vestrisa, muzyka Adalbert Gyrowetz, Theater in der Josephstadt, Wiedeń 1841: Milchmädchen Henriette – Das Schweizer-Milchmädchen, choreografia Mikołaj Grekowski i Paolo Rainoldi wg Filippa Taglioniego, muzyka Adalbert Gyrowetz, Königliches Ständetheater, Praga 1841: Fee Viviana – Die Fee und der Ritter, choreografia Armand Vestris, muzyka Gioacchino Rossini, Giovanni Pacini, Adalbert Gyrowetz, Theater am Kärntnertor, Wiedeń 1847: Passo a due i Passo a tre – La figlia dell´oro, choreografia Luigi Astolfi, muzyka różnych kompozytorów, Gran Teatro alla Fenice, Wenecja 1847: Passo a tre – Gentile di Fermo, choreografia Luigi Astolfi, muzyka różnych kompozytorów, Gran Teatro alla Fenice, Wenecja
Primabalerina w Neapolu thumb|Real Teatro San Carlo w Neapolu, którego primabaleriną w latach 1842-1848 była Helene Grekowska|300x300px