Koralodziób (Hypositta corallirostris) – gatunek małego ptaka z rodziny wangowatych (Vangidae). Występuje w północnej i wschodniej części Madagaskaru. Jest bliski zagrożenia wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Alfred Newton w 1863. Holotyp pochodził z niewskazanego dokładnie miejsca Madagaskaru. Newton otrzymał go od swojego brata, Edwarda Newtona, razem z innymi okazami; koralodziób wyróżniał się jednak na tyle, że doczekał się opisania nie tylko jako nowy gatunek, ale i przedstawiciel nowego monotypowego rodzaju. Autor nadał mu nazwę Hypherpes corallirostris. Później okazało się, że nazwa Hypherpes jest już zajęta w entomologii, i w 1881 A. Newton ustalił nową nazwę rodzajową Hypositta oraz zmienił nazwę gatunku na Hypositta corallirostris. Nazwa ta jest obecnie (2025) akceptowana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny oraz inne autorytety.
Dawniej koralodziób był umieszczany w rodzinie kowalików (Sittidae) lub w osobnej rodzinie Hyposittidae, która według przypuszczeń miała być najbliżej spokrewniona z kowalikami lub pełzaczami (Certhiidae).
Dorst (1960) na podstawie cech szkieletu (szczególnie budowy czaszki) zasugerował, że koralodziób prawdopodobnie należy do rodziny wangowatych. Wkrótce takie ujęcie przyjęło się. Jako pierwsi w ramach badań filogenetycznych przynależność do tej rodziny potwierdzili Yamagishi i inni (2001). Wyniki badań filogenetycznych Jønssona i innych (2016) wskazują, że koralodziób stanowi grupę siostrzaną wobec wangi srokatej (Leptopterus chabert). Ich linie rozwojowe rozeszły się około 14,0 mln lat temu. Inne wyniki uzyskali Reddy i inni (2012); tu koralodziób okazał się najbliżej spokrewniony z wangą białowąsą (Mystacornis crossleyi), a oddzielił się około 17,2 mln lat temu. Linia rozwojowa wangi białowąsej wyłoniła się około 16,9 mln lat temu. U Markiego (2015) koralodziób jest grupą siostrzaną wobec kladu złożonego z 12 taksonów, w którym klad bazalny tworzą wanga białowąsa i wanga błękitna (Cyanolanius madagascarinus); koralodziób od pozostałych 12 gatunków oddzielił się blisko 22,6 mln lat temu. U Reddiego i innych (2012) C. madagascarinus również znalazł się w grupie najbliżej spokrewnionych z koralodziobem gatunków. Poniższy kladogram stanowi uproszczenie fragmentu drzewa filogenetycznego z wyników badań z 2015.
Peters w 1996 opisał jego zdaniem nowy gatunek, Hypositta perdita, w oparciu o dwa okazy pozyskane w Eminiminy () przez anatoma Hansa Bluntschliego (1877–1962). Dotychczas były przechowywane w pudełku na niezidentyfikowane skórki w zbiorach Forschungsinstitut Senckenberg Frankfurt (Muzeum Historii Naturalnej we Frankfurcie nad Menem). Były to prawdopodobnie młode, które niedawno uzyskały swoją pierwszą szatę. Przypominały samice i młode koralodziobów upierzeniem i ogólnym wyglądem, jednak ich tylny palec był znacząco krótszy, a skok – dłuższy. Początkowo uznano, że mogą one należeć do już wymarłego gatunku Hypositta, choć już Goodman (1997) wyraził wątpliwości co do prawidłowej identyfikacji tych okazów. Wyniki badań genetycznych opublikowane w 2012 wykazały, że dwa okazy to młode madagaskarniczki białogardłe (Oxylabes madagascariensis). Ich brązowa szata nie jest dobrze opisana w literaturze i trudno też opisać ją trafnie. Większość sekwencji genu cytochromu b pokrywała się, a uzyskana różnica procentowo znajdowała się w przedziale akceptowalnym dla poszczególnych przedstawicieli rodziny madagaskarniczek (Bernieridae).
Morfologia thumb|Tablica barwna z 1863 autorstwa Josepha Wolfa Koralodziób to stosunkowo niewielki przedstawiciel rodziny o bardzo charakterystycznym wyglądzie. Zarówno kolorystyka upierzenia, jak i części nieopierzonych razem z wyjątkowym zachowaniem (patrz: Zasięg występowania, ekologia i zachowanie) pozwalają na pewną identyfikację gatunku. Długość ciała wynosi około 13–14 cm, a masa ciała – 13–15,5 g (osobniki obojga płci, n=4; dostępna jest też masa ciała dla jednego samca [15,2 g] i jednej samicy [13 g]). Wymiary szczegółowe przedstawia poniższa tabela.
+Wymiary szczegółowe (mm), średnia i przedziałPłećnDł. skrzydłaDł. ogonaDł. górnej krawędzi dziobaDł. skokusamce1079,6 (76–82)56,1 (54–58)14,3 (13,5–15)19,0 (18,5–20)samice977,7 (76–80)55,6 (53–59)14,0 (14–15)18,4 (18–19,5)
Koralodzioby mają nieco krępą sylwetkę, dość krótki dziób i ogon oraz długi (około 20 mm) pazur pierwszego palca, będący przystosowaniem do ich sposobu żerowania. U samców przez ciemię, kantarek i brodę przebiega cienki czarny pasek, którego brak u samic. Reszta upierzenia jest niemal jednolicie niebieska (ciemny błękit), bardziej matowa u samic. Te nie mają też niebieskiego upierzenia na głowie, zamiast tego zielonobrązowe z płową plamką na czole. Dziób jest jaskrawy, pomarańczowoczerwony, u samic bardziej matowy; końcówka nieco ciemniejsza. Tęczówka ciemnobrązowa (bardzo ciemna) lub brązowa, nogi i stopy ciemnoszare.
Zasięg występowania, ekologia i zachowanie Koralodziób występuje na większości terenów północnego i wschodniego Madagaskaru. Zasięg występowania według szacunków BirdLife International obejmuje około 255 tysięcy km². Rozciąga się od Marojejy i Anjanaharibe Sud na południe po Andohahela w południowo-wschodniej części Madagaskaru. Koralodzioby występują w wilgotnych lasach wiecznie zielonych, najchętniej w lasach pierwotnych z dużą ilością mchów i epifitów porastających drzewa. Rzadko poszukują pożywienia również na obcych dla wyspy drzewach, jak eukaliptusy i sosny; wówczas pojawiają się do 1 km od preferowanych lasów. Odnotowywane były od poziomu morza do 1300 m n.p.m., bardzo lokalnie również do 1800 m n.p.m.; poniżej 1000 m n.p.m. są najpospolitsze.
Prawdopodobnie koralodzioby prowadzą osiadły tryb życia. Są owadożerne, jednak skład ich pożywienia nie został dokładnie poznany co najmniej do 2020. W żołądku jednego osobnika znaleziono pajęczaki należące do skakunowatych (Salticidae), chrząszcze (Coleoptera) – w tym ryjkowcowate (Curculionidae) i poświętnikowate (Scarabaeidae), skorki (Dermaptera), pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera) i prostoskrzydłe (Orthoptera). Osobliwe zachowania koralodziobów zwróciły uwagę już pierwszych przyrodników, którzy docierali na Madagaskar w 2. połowie XIX wieku. Ich anglojęzyczna nazwa Nuthatch Vanga oznacza dosłownie „kowalikową wangę”; poruszają się wzdłuż pnia i zbierają z niego owady, a później przelatują na inne drzewo i zaczynają wspinać się po jego pniu – nie schodzą jednak głową w dół, jak to mają w zwyczaju kowaliki. Niekiedy gonią za owadami, prawdopodobnie wypłoszonymi z powierzchni pnia. Koralodzioby odzywają się seriami syczących lub piskliwych dźwięków oraz cichym, stopniowo coraz głośniejszym szczebiotem, który zapewne jest ich pieśnią.
Lęgi Dostępnych jest bardzo niewiele informacji o rozrodzie koralodziobów. Do 2020 tylko jedno gniazdo zbadano i opisano szczegółowo, jednak kilka innych sfotografowano. Wówczas nie było nic wiadomo o jajach, pisklętach i opiece nad nimi. Prawdopodobnie okres lęgowy trwa od sierpnia do października; w sierpniu odławiano samice w kondycji rozrodczej (miały być w trakcie składania jaj), a osobniki wysiadujące lub znoszące pokarm dla piskląt obserwowano w październiku. Raz w lutym widziano młodocianego osobnika towarzyszącego dorosłemu.
Pierwszy dokładniejszy opis gniazda ukazał się w 1998. Dotyczył gniazda znalezionego na wysokości 875 m n.p.m., na drzewie o pierśnicy około 0,40 m, blisko 6 m nad podłożem. Umieszczone zostało tuż przy pniu, w niewielkiej szczelinie. Miało kształt czarki o głębokości około 4–5 cm. Budulec stanowiły włókna z paproci drzewiastych, wyściółkę – kilka suchych liści. Na zdjęciach gniazd widać również wpleciony w nie świeży lub wyschnięty mech, obserwowano też samicę zbierającą mech. Podobnie jak jedyne opisane gniazdo, te kilka sfotografowanych także znajdowało się w pionowej szczelinie lub zagłębieniu pionowo skierowanego konaru.
Status zagrożenia IUCN od 2025 uznaje koralodzioba za gatunek bliski zagrożenia (NT, Near Threatened); wcześniej, od 1988 był on klasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako pospolity. BirdLife International uznaje trend liczebności populacji za spadkowy ze względu na postępujące niszczenie siedlisk.
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Wangowate Kategoria:Ptaki Madagaskaru Kategoria:Fauna endemiczna Madagaskaru Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1863 roku