Kielisznik zaroślowy (Calystegia sepium (L.) R.Br.) – gatunek rośliny należący do rodziny powojowatych (Convolvulaceae). Gatunek kosmopolityczny, poza Antarktydą spotykany jest na wszystkich kontynentach. W Europie występuje na całym obszarze z wyjątkiem jej północnych krańców. W Polsce jest pospolity. Występuje zarówno na niżu, jak i w niższych położeniach górskich. Jest rośliną bardzo zmienną – wyróżnia się liczne podgatunki i formy. Rośnie w miejscach wilgotnych i żyznych. W uprawach na takich siedliskach bywa uciążliwym chwastem. Roślina w ograniczonym stopniu wykorzystywana była jako lecznicza. Jest trująca dla ludzi, bydła i świń.
Rozmieszczenie geograficzne Zwarty zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę bez jej krańców północnych (północnej Skandynawii, Islandii, północnej części Niziny Wschodnioeuropejskiej). Przekracza Ural i obejmuje zachodnią część Syberii. Na rozrzuconych obszarach kielisznik spotykany jest po góry Azji Centralnej i południowe brzegi Morza Kaspijskiego. Ma nieliczne stanowiska w Azji Mniejszej, na Cyprze i Krecie. Rośnie w północno-zachodniej Afryce na wybrzeżach i w górach od Tunezji po Maroko. Brak go na Wyspach Kanaryjskich, ale jest obecny na Maderze i Azorach. Występuje na rozległych obszarach Ameryki Północnej, na południu sięgając po Florydę, Teksas i Kalifornię, a na północy po Nową Fundlandię, Zatokę Jamesa i Kolumbię Brytyjską. W Azji wschodniej rośnie od Chin poprzez Koreę i Wyspy Japońskie po Kuryle i Kraj Chabarowski, poza tym podawany z Jawy. Na półkuli południowej rośnie w Afryce Południowej (Kraj Przylądkowy), na Nowej Zelandii i w Australii oraz w Ameryce Południowej (Argentyna i Chile).
W całej Polsce jest gatunkiem pospolitym (+4 w 5-stopniowej skali).
Na obszarach górskich w warunkach Europy Środkowej sięga do piętra pogórza, do ok. 500–700 m n.p.m.
Morfologia thumb|Długoszypułkowy kwiat z podkwiatkami thumb|Liść thumb|Fragment kłącza kielisznika Organy podziemne Długie i mięsiste, do 5 mm średnicy, jasne kłącza, na przekroju obłe, sięgające do 2 m głębokości. Korzenie wyrastają w węzłach, są włókniste, długie do kilku metrów i rozgałęzione. Łodyga Naga, tępo kanciasta, ze zbiegającymi listewkami, wijąca się, lewoskrętna (przeciwnie do ruchu wskazówek zegara – inaczej niż większość pnączy) o długości zwykle do 3 m, ale osiągająca według niektórych autorów do 7–8 m. Jest pojedyncza, tylko w wierzchołkowej części rozgałęziona. Liście Skrętoległe i pojedyncze, bez przylistków. Blaszka duża – do 8 cm długa i 5 cm szeroka, ogonki do 6 cm długości. Blaszka podłużnie trójkątna z głęboką, V-kształtną nasadą, całobrzega, czasem tylko na klapach przynasadowych występuje jeden lub dwa ząbki. Na końcach blaszka jest zwykle długo wyciągnięta, rzadziej tępa, niemal zawsze jednak z drobnym, ostrym kończykiem. Kwiaty Bezwonne, wyrastają pojedynczo w kątach liści na długich, czworobocznych szypułkach. Pod kwiatem znajdują się dwa sercowate podkwiatki o nie zachodzących na siebie brzegach, o grzbiecie nieco wygiętym, ale nie dętym, zaostrzone i zakończone małym kończykiem. Podkwiatki siedzą na szypułce tuż pod pięcioma działkami kielicha, od których są dwukrotnie dłuższe. Zarówno podkwiatki, jak działki kielicha są nagie. Działki mają kształt jajowato-lancetowaty. Korona kwiatu biała (w przypadku podgatunku typowego), rzadko różowa, lejkowata lub prawie kolista, zrosłopłatkowa, o średnicy do 4,5 cm i długości do 6 cm. Nitki pięciu pręcików spłaszczone i na brzegu gruczołowate o długości 15–30 mm, pylniki o długości 4–6,5 mm. Słupek górny, u nasady otoczony pięcioklapowym dyskiem wydzielającym nektar. Jego szyjka przewyższa nieco pręciki i zakończona jest dwuklapowym znamieniem o łatkach spłaszczonych, wąsko jajowatych. Owoc Jajowata torebka o długości 7–12 mm zwieńczona kończykiem, pękająca dwiema klapami. W górze z jedną komorą, w dole rozdzielona jest na dwie części. Zawiera cztery jajowate, czarne, kanciaste i szorstkie nasiona o długości do 5 mm. Średnia masa 1000 nasion wynosi 28,2 g.
Gatunki podobne Kielisznik leśny C. silvatica (występuje w południowej Europie, poza tym jest zawlekany, wyróżniony dopiero w 1948) ma blaszkę z wcięciem u nasady zaokrąglonym. Jego podkwiatki są dęte, tępo zakończone i wyraźnie zachodzą na siebie, podczas gdy u kielisznika zaroślowego zachodzą one na siebie tylko u nasady. Kielisznik zaroślowy bywa też mylony z powojem polnym, który rośnie zwykle w miejscach suchych, jest mniejszy (pędy do 1 m długości), kwiaty jego mają do 3 cm długości i pachną, a podkwiatki są drobne i oddalone od kielicha.
Biologia Liczba chromosomów 2n = 22.
Rozwój i rozprzestrzenianie thumb|Jesienią pędy kielisznika zamierają thumb|Rozwijające się pędy nadziemne w końcu kwietnia thumb|Siewka Bylina, hemikryptofit. Na badanych stanowiskach większość biomasy okazywała się należeć do klonalnie rozrośniętej jednej rośliny. W ciągu doby przyrost kłącza na długość może sięgnąć 15 cm, a w skali całego sezonu wegetacyjnego – kilka metrów. Pęd nadziemny potrafi mieć przyrost dobowy na długość sięgający 20 cm. Rozwój pędów nadziemnych z pąków na kłączach następuje w kwietniu, ale szczyt osiąga w maju. Rośliny mogą wytwarzać nowe pędy do września, a w fazę spoczynku kłącza wchodzą w listopadzie. Do tego czasu pędy nadziemne zamierają. Zapasy skrobi z kłączy zużywane są przez rozwijające się pędy do połowy czerwca. Później następuje okres ponownej akumulacji substancji zapasowych w kłączach skutkując maksimum w październiku i listopadzie (osiągając odpowiednio o 11–12% i 18–21% więcej zapasów, w stosunku do dostępnych wiosną).
Kwitnienie Trwa od czerwca do września. Kwiaty są owadopylne. Ponieważ są bezwonne – są niezbyt atrakcyjne dla owadów dziennych, ale po zmierzchu przywabiają owady silnie kontrastującą bielą na tle ciemnej zieleni. Zapylane są po zmroku przez zawisakowate, w tym przez zawisaka powojowca, a za dnia przez pszczołowate i muchówki (m.in. z rodzajów Rhingia i Empis). Nagrodą dla owadów jest pyłek i nektar. Owady sięgające po nektar wydzielany u nasady słupka muszą mijać spłaszczone nitki pręcików, przez co zmuszone są do pięciokrotnego sięgania do miodnika (stąd kwiaty tego gatunku nazywane bywają „rewolwerowymi”). Kwiaty mogą ulec samozapyleniu, jednak wymagają do tego także udziału owada. Uznaje się, że samopylność wyewoluowała ze względu na duży udział zapyleń sąsiedzkich (geitonogamia), czyli pyłkiem z kwiatów tej samej rośliny, porastającej znaczny obszar ze względu na rozrastanie się klonalne. Kwiaty kielisznika zamykają się podczas dni pochmurnych i deszczowych.
Rozprzestrzenianie się Diaspory przenoszone są barochorycznie lub przez wodę – wyróżniają się bardzo długą pływalnością – owoce tego gatunku unoszą się na powierzchni do 33 miesięcy. Nasiona cechują się długotrwałym zachowywaniem zdolności do kiełkowania tworząc trwały glebowy bank nasion. Kiełkować mogą po 10 latach spędzonych w glebie, a w jednym z eksperymentów skiełkowały także po 39 latach. Zachowują w pełni zdolność do kiełkowania po wyschnięciu i po ekspozycji na niskie temperatury (do –20 °C). Podstawową rolę w rozprzestrzenianiu tego gatunku odgrywać ma jednak rozmnażanie wegetatywne – fragmentacja kłączy podczas naruszania i przemieszczania gruntu oraz przenoszenie ich fragmentów przez wody wezbraniowe. Rośliny z powodzeniem odrastają z fragmentów kłączy o długości 5 cm.
Siewki Młode siewki w populacjach są rzadko obserwowane. Pojawiają się latem (z nasion zeszłorocznych i starszych) lub jesienią (z nasion z danego roku). Hipokotyl osiąga do 1,5 cm długości, jest nagi i zielny, nieco drewniejący. Dwa liścienie mają nagie ogonki osiągające do 2 cm długości, z nieco pochwiastą nasadą obejmującą śpiące pączki boczne. Blaszka liścieni jest w zarysie kwadratowa, wcięta na szczycie i u nasady, o długości do 2 cm, naga z wyjątkiem brzegu, który jest szczeciniasto owłosiony. Epikotyl jest brodawkowaty, do 3 cm długości. Pierwsze liście wyrastają skrętolegle, na brodawkowatych ogonkach o długości ok. 1 cm, mają blaszkę jajowatą, sercowato wyciętą u nasady, o długości do 2 cm. Blaszka jest naga z wyjątkiem orzęsionego brzegu, na szczycie zaokrąglona. Młode rośliny po osiągnięciu 20 cm długości wytwarzają kłącza.
Właściwości fitochemiczne Roślina z sokiem mlecznym. Kłącza zawierają skrobię. Roślina trująca Żywica zawarta zwłaszcza w organach podziemnych, w mniejszym stopniu w zielu, działa silnie przeczyszczająco. Przy zatruciu mogą wystąpić drgawki epileptoidalne. Toksycznie działają występujące w całej roślinie glikozydy: konwolwulina i glukoretyna oraz zawarty głównie w kłączu alkaloid konwolamina. Ze względu na nieprzyjemny smak rośliny rzadko dochodzi do zatruć, także bydła. Poza tym toksyczna jest świeża roślina, a po zasuszeniu już bardzo nieznacznie. Zatrucia zdarzają się w przypadku świń zjadających mięsiste kłącza. U zwierząt w takich przypadkach występują biegunki, nadmierna pobudliwość, w końcu wystąpić może także porażenie ośrodkowego układu nerwowego. Z drugiej strony niektóre źródła podkreślają to, że kłącza kielisznika są chętnie i często zjadane przez świnie bez wyraźnej szkody (m.in. według Krzysztofa Kluka korzeń świniom jest ulubiony).
Ekologia Siedlisko thumb|Masowo rosnący kielisznik na skraju szuwaru trzcinowego Gatunek zasiedla bardzo zróżnicowane siedliska o relatywnie luźnej pokrywie roślinnej, zwłaszcza marginalne, podlegające dynamicznym przekształceniom – brzegi rzek, rowów i stawów, skraje lasów i zarośli, skraje plantacji i ogrody, także żywopłoty, przypłocia i przydroża. Najlepiej rośnie na glebach wilgotnych i mokrych, żyznych, aluwialnych. Toleruje zasolenie gleby i szerokie spektrum zasadowości oraz rodzaje podłoża (od piasków po gliny). Na siedliskach uboższych rozrasta się kłączowo ograniczając wzrost pędów nadziemnych. Ma duże wymagania świetlne, ale dobrze rośnie też w półcieniu. Występuje w szerokim spektrum zmienności warunków klimatycznych w strefie umiarkowanej. Występować może w strefach mrozoodporności od 4 do 8. W perspektywie wieloletniej ustępuje z terenów ulegających sukcesji leśnej i generalnie z terenów, na których pokrywa roślinna jest gęsta i jej wysokość przekracza 3 m.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek charakterystyczny dla rzędu Convolvuletalia i związku Senecion fluviatilis. Często rośnie w lasach łęgowych ze związku Salicion albae i szuwarach ze związku Phragmition. Zespoły roślinne z kielisznikiem stanowiące nitrofilne zbiorowiska „welonowe” występujące w kompleksach przestrzennych z zaroślami i lasami aluwialnymi oraz nad brzegami rzek są wskaźnikowe dla siedliska przyrodniczego „ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) i ziołorośla nadrzeczne (Convolvuletalia sepium)” [kod: 6430], wymagającego ochrony w sieci Natura 2000. Sam kielisznik zaroślowy jest gatunkiem charakterystycznym dla ziołorośli niżowych [kod: 6430-3].
Interakcje międzygatunkowe thumb|Gąsienica Emmelina monodactyla żerująca na liściu kielisznika Kielisznik rosnąc w nieprzekształconych, półnaturalnych i naturalnych ekosystemach jest zwykle dość niepozornym ich komponentem. W siedliskach antropogenicznych – w porzuconych ogrodach, na wysypiskach – potrafi być rośliną bardzo ekspansywną. W przypadku wystąpienia zaburzenia pokrywy roślinnej (np. wiatrował, zdarcie darni przez wody powodziowe lub będące skutkiem działalności człowieka), kielisznik potrafi pokryć taki teren w ciągu paru miesięcy. Kielisznik zaroślowy należy do nielicznych gatunków aluwialnych, które nie ustępują w wyniku inwazji tych siedlisk w Europie przez rdestowce Reynoutria.