Gramatyka języka ukraińskiego (ukr. граматика української мови) – opis zjawisk gramatycznych w języku ukraińskim.

Język ukraiński, podobnie jak język polski, jest językiem silnie fleksyjnym. Występują w nim trzy rodzaje gramatyczne, dwie liczby i siedem przypadków. Odmianie przez przypadki (deklinacji) ulegają rzeczowniki, przymiotniki, zaimki i liczebniki. Można wyróżnić cztery wzorce odmiany rzeczownika (cztery deklinacje) oraz dwa wzorce odmiany czasownika (dwie koniugacje). W neutralnym szyku wyrazów podmiot poprzedza orzeczenie, a orzeczenie poprzedza dopełnienie (SVO), jednak kolejność słów może odbiegać od tego schematu, uwydatniając w ten sposób jakiś element zdania.

Fonetyka Litery a głoski

Literom alfabetu ukraińskiego przypisany jest zazwyczaj jeden dźwięk, podobnie jak ma to miejsce w języku polskim. Do wyjątków należą:

miękki znak ь, który stosowany jest po spółgłoskach dla oznaczenia ich miękkości (nie odpowiada mu żaden dźwięk) litera щ, która zawsze oznacza dwa dźwięki „szcz” zestawienia liter дж, дз, które w obrębie jednej sylaby oznaczają jeden dźwięk tzw. litery jotowane: я, ю, є, ї.

Litery jotowane я, ю, є, ї wymawia się odpowiednio: /ja/, /ju/, /jɛ/, /ji/, jeśli znajdują się na początku wyrazu (np. я́блуко ‘jabłko’, ї́ду ‘jadę’), w pozycji po samogłosce (np. моя́ ‘moja’, дає́ ‘daje’) lub po apostrofie, który to informuje, że spółgłoska poprzedzająca literę jotowaną jest twarda (np. п'ю ‘piję’ м’я́со ‘mięso’). Litery я, ю, є w pozycji po spółgłosce oznaczają jej miękkość oraz odpowiednią samogłoskę (np. ня́ня ‘niania’).

Samogłoski mały|Ukraińskie samogłoski na diagramie

W języku ukraińskim występuje 6 samogłosek czystych (akcentowanych): а, е, і, и, о, у. Zwykle realizowane są jako następujące dźwięki: odpowiednio //, //, //, //, //, //. Samogłoski te w akcentowanych sylabach wymawiane są wyraźnie i czysto. Nie ma podziału na samogłoski krótkie i długie.

W sylabach nieakcentowanych samogłoski //, //, // również brzmią praktycznie tak samo jak w sylabach akcentowanych. W większości przypadków również samogłoska // brzmi tak samo (np. молоко). W pozycji jednak przed akcentowaną sylabą z // czy // brzmi ona jak dźwięk pośredni między // a //, w niektórych źródłach przedstawiany jako //. Ma to miejsce np. w wyrazie кожу́х, który w zapisie fonetycznym oddającym tę specyficzną wymowę bywa przedstawiany jako коужу́х. Z kolei samogłoska // (oznaczana literą е) w nieakcentowanej sylabie oraz samogłoska // (oznaczana literą и) brzmią jak dźwięk pośredni między // a //, i w zapisie fonetycznym cyrylicą bywa to oddawane jako „eи” lub „ие”. Stąd wyrazy мене́ i мине́ mogą brzmieć praktycznie tak samo.

Ogólnie rzecz biorąc w nieakcentowanych sylabach można zaobserwować tendencję do centralizacji samogłosek, czyli artykułowania samogłosek wysokich jako nieco niższych, czy też przesunięcia przednich i tylnych samogłosek ku środkowi. Jest to przejaw harmonii samogłosek. Poza tym nieakcentowane sylaby są krótsze od akcentowanych, chyba że znajdują się w pozycji na końcu zdania.

Podobnie jak w języku białoruskim i rosyjskim, występuje pełnogłos widoczny w wyrazach takich jak моро́з ‘mróz’ czy бе́рег ‘brzeg’. W przeciwieństwie jednak do tych języków, w literackim języku ukraińskim nie występuje akanie.

Spółgłoski System spółgłoskowy języka ukraińskiego składa się z 32 fonemów reprezentowanych przez 22 litery. Spółgłoski przedniojęzykowo-zębowe tworzą pary, i w każdej z nich jedna samogłoska jest miękka a druga twarda. Są to następujące pary: т – ть (/t/ – /tʲ/); д – дь (/d/ – /dʲ/); с – сь (/s/ – /sʲ/); з – зь (/z/ – /zʲ/); ц – ць (/t͡s/ – /t͡sʲ/); дз – дзь (/d͡z/ – / d͡zʲ/); н – нь (/n/ – /nʲ/); л – ль (/l/ – /lʲ/); р – рь (/r/ – /rʲ/). Spółgłoska /j/ jest spółgłoską miękką i nie ma twardego odpowiednika. Spółgłoski wargowe /b/, /p/, /m/, /ʋ/, tylnojęzykowe /k/, /g/, /x/ oraz gardłowa /ɦ/ nie mogą być miękkie, ale w pozycji przed samogłoską /i/ mogą być częściowo zmiękczone (пом'якшені). Występują one też przed /a/ w kilku rodzimych wyrazach jak np. цвях, oraz nielicznych zapożyczonych wyrazach, w których po tych spółgłoskach stoi jotowana litera bez apostrofu (np. бюро). Spółgłoski ж /ʒ/, ш /ʃ/, дж /d͡ʒ/, ч /t͡ʃ/ także nie mają miękkich odpowiedników, ale przed /i/ mogą być częściowo zmiękczone.

Spółgłoska в /ʋ/ jest przed // realizowana jako [], przed // jako [], przed // lub // jako [], a na końcowej pozycji w sylabie jako niesylabotwórcze []. Forma у oraz в to dwa warianty tego samego przyimka.

Spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne Ukraińskie spółgłoski, podobnie jak w wielu innych językach, można dobrać w pary, w których jedna spółgłoska jest dźwięczna, a druga bezdźwięczna. Są to głoski reprezentowane przez litery i zbitki: п – б, ф – в (choć nie zawsze), т – д, ть – дь, с – з, сь – зь, ш – ж, ц – дз, ць – дзь, ч – дж, щ – ждж, к – ґ, х – г.

W przeciwieństwie do większości innych języków słowiańskich, w języku ukraińskim dźwięczne spółgłoski w pozycji na końcu wyrazu lub na końcu sylaby nie ulegają ubezdźwięcznieniu, np. мед /mɛd/, ніж /nʲiʒ/, ї́жте /ˈjiʒtɛ/, ро́зталь /ˈrɔztalʲ/. Z reguły dźwięczne spółgłoski zachowują swój dźwięczny charakter we wszystkich pozycjach z wyjątkiem /z/ w przyimku/prefiksie з. Z kolei spółgłoski bezdźwięczne w pozycji przed dźwięcznymi (prócz sonornych) są wymawiane zawsze w sposób dźwięczny, zarówno wewnątrz wyrazu, jak i na granicy między wyrazami, np. як де́ /jag ˈdɛ/ вокзал /wɔɡˈzaɫ/.

Akcent Akcent w języku ukraińskim jest swobodny – może padać na dowolną sylabę. Inaczej jest w języku polskim, gdzie na ogół pada na przedostatnią sylabę). Dodatkowo w języku ukraińskim jest on ruchomy, tzn. podczas odmiany danego wyrazu może przenosić się na inną sylabę (np. голова́ – го́лову ‘głowa – głowę’, пишу́ – пи́шеш ‘piszę – piszesz’). Niektóre wyrazy mogą mieć podwójny akcent, tzn. dwa warianty akcentuacyjne, np. стартови́й – ста́ртовий ‘startowy’.

Wymiana głosek Jedną z charakterystycznych cech języka ukraińskiego jest wymiana samogłoski „і” na „о” bądź „е”. Tego typu samogłoska „і” znajduje się w pozycji przed spółgłoską należącą do tej samej sylaby, zazwyczaj w rzeczownikach, ale też i w niektórych formach czasowników. Przykłady: рік – ро́ку ‘rok – roku’, він ніс – вона́ несла́ ‘on niósł – ona niosła’, ніс – но́са ‘nos – nosa’, шість – шести́ ‘sześć – sześciu’, кінь – коня́ ‘koń – konia’, Ки́їв – Ки́єва ‘Kijów – Kijowa’, сіл – село́ ‘wsi (dop. l. mn.) – wieś’, гір – гора́ ‘gór – góra’. Tego typu wymiana nie występuje zawsze, np. ліс – лі́су ‘las – lasu’. Do wyrazów bez tej wymiany zaliczają się: słowa zawierające –оро–, –ере–, –оло–, –еле– między spółgłoskami (np. моро́з ‘mróz’, бе́рег ‘brzeg’); –ор–, –ер–, –ов– między spółgłoskami (np. горб ‘garb’, вовк ‘wilk’); wyrazy z wymianą samogłoski na zero fleksyjne (np. сон – сну ‘sen – snu’, день – дня ‘dzień – dnia’) oraz pewne nieco bardziej książkowe słowa (зако́н – зако́ну ‘prawo – prawa’).

W przypadku spółgłosek występują następujące alternacje: к → ч (рік – річни́й ‘rok – roczny’), к → ц (рік – у ро́ці ‘rok – w roku’); г → ж (слуга́ – служи́ти ‘sługa – służyć’), г → з (нога́ – нозі́ ‘noga – nodze’); х → ш (страх – страши́ти ‘strach – straszyć’), х → с (ву́хо – у ву́сі ‘ucho – w uchu’). Poza tym m.in.: т → ч, д → дж, с → ш, к → ч, з → ж, п → пль, б → бль, м → мль, ф → фль, н → нь, л → ль, р → рь, ст → щ, зд → ждж.

Rzeczownik Język ukraiński, podobnie jak język polski, należy do języków z rozbudowanym systemem fleksyjnym. Rzeczownik (іменник) odmienia się przez liczby, przypadki oraz ma swój rodzaj gramatyczny.

Rodzaj gramatyczny Wyróżnia się rodzaj męski (чоловічий рід), żeński (жіночий рід) i nijaki (середній рід). Większość rzeczowników rodzaju męskiego kończy się na spółgłoskę, np. стіл 'stół', чай 'herbata' Większość rzeczowników rodzaju żeńskiego kończy się na samogłoskę –а lub –я, np. гу́мка, ле́кція. Do rodzaju nijakiego należą zazwyczaj rzeczowniki zakończone na –о, –е, oraz mające końcówkę –я poprzedzoną podwojoną spółgłoską, np. вікно́ ‘okno’, по́ле ‘pole’, життя́ ‘życie’. Rzeczowniki zakończone na spółgłoski wargowe б, п, в, м, ф, a poza tym ш, ч, щ, ж mogą również być rodzaju męskiego lub żeńskiego, np. кров ‘krew‘ (ż) – рука́в ‘rękaw‘ (m); ніч ’noc’ (ż) – плач ’płacz’ (m); по́дорож ’podróż’ (ż) – ніж ‘nóż‘ (m). Rzeczowniki zakończone na miękki znak –ь (tj. na spółgłoskę miękką) mogą być rodzaju męskiego lub żeńskiego, np. день ’dzień’ (m), о́сінь ’jesień’ (ż). Końcówka –ець oraz –тель jest jednak typowa dla rodzaju męskiego, natomiast –ість – dla rodzaju żeńskiego, np. англі́єць ‘Anglik’, вчи́тель ‘nauczyciel’, сві́жість ‘świeżość’. Pewne wyrazy odnoszące się do osób mogą być zaliczane do rodzaju wspólnego (спільний рід), funkcjonując, zależnie od płci osoby, do której się odnoszą, jako rzeczowniki rodzaju męskiego lub żeńskiego. Wśród nich można wyróżnić grupę rzeczowników zakończonych na –а lub –я, np. слуга́ ‘sługa, służąca’, неро́ба ‘nierób’, базі́ка ‘gaduła’.

Liczba Rzeczowniki na ogół mają formy liczby pojedynczej i mnogiej, jednak występują także i takie, mające wyłącznie liczbę pojedynczą (singularia tantum) lub wyłącznie mnogą (pluralia tantum). Do tych pierwszych należy np. молоко ‘mleko’, пісок ‘piasek’, Київ ‘Kijów’, геройство 'bohaterstwo', choć od niektórych z nich w specyficznym znaczeniu da się utworzyć także liczbę mnogą. Do pluralia tantum należy: две́рі ‘drzwi’, граблі́ ‘grabie’, джу́нглі ‘dżungla’, Карпати ‘Karpaty’, гро́ші ‘pieniądze’. Użycie liczby w związkach wyrazowych rzeczowników z czasownikami może różnić się w porównaniu z polszczyzną, np. ловити рибу ‘łowić ryby’, купувати малину ‘kupować maliny’.

Przypadki Odmianie przez przypadki (deklinacji) ulegają rzeczowniki, przymiotniki, zaimki i liczebniki. Wyróżnia się 7 przypadków (відмі́нок): mianownik (називни́й), dopełniacz (родови́й) celownik (дава́льний), biernik (знахі́дний), narzędnik (ору́дний), miejscownik (місце́вий), wołacz (кли́чний). Można wyróżnić 4 wzorce odmiany rzeczownika (tj. 4 deklinacje), a w dwóch pierwszych deklinacjach można dodatkowo w zależności od zakończenia tematu wydzielić grupy twarde, miękkie i mieszane.

Istnieją rzeczowniki obcego pochodzenia zakończone na samogłoski, które są nieodmienne, np. жюрі́ 'jury', авеню́ 'aleja', кенгуру́ 'kangur', конферансьє 'konferansjer', ре́фері 'sędzia, arbiter', таксі́ 'taksówka', шимпанзе́ 'szympans'.

Do deklinacji I należą rzeczowniki przede wszystkim rodzaju żeńskiego, poza tym niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego oraz wspólnego zakończone na –а lub –я. Do grupy twardej należą rzeczowniki zakończone na –а, do miękkiej – zakończone na –я (w tym z tematem zakończonym na j, co w zapisie wyrażają końcówki zaczynające się na jotowaną literę), a do mieszanej – zakończone na spółgłoski szeleszczące (шиплячі приголосні), tj. dźwięki reprezentowane przez litery ж, ч, щ, ш, дж.

+Deklinacja IKońcówki - liczba pojedynczaPrzykłady - liczba pojedynczaTwardeMiękkieMiękkie (j)MieszaneTwardeMiękkieMiękkie (j)MieszaneMianownik -а -я -я -амаши́наземля́мрі́япло́щаDopełniacz -и -і -ї -імаши́низемлі́мрі́їпло́щіCelownik -і -i -ї -імаши́ніземлі́мрі́їпло́щіBiernik -у -ю -ю -умаши́нузе́млюмрі́юпло́щуNarzędnik -ою -ею -єю -еюмаши́ноюземле́юмрі́єюпло́щеюMiejscownik -і -і -ї -імаши́ніземлі́мрі́їпло́щіWołacz -о -е -є -емаши́нозе́млемрі́єпло́щеKońcówki - liczba mnogaPrzykłady - liczba mnogaMianownik -и -і -ї -імаши́низе́млімрі́їпло́щіDopełniacz∅∅ (-ь) -й∅маши́нземе́льмрійплощCelownik -ам -ям -ям -аммаши́намзе́мляммрі́ямпло́щамBiernik -и / ∅ -і / -ь -ї / -й -і / ∅маши́низе́млімрі́їпло́щіNarzędnik -ами -ями -ями -амимаши́намизе́млямимрі́ямипло́щамиMiejscownik -ах -ях -ях -ахмаши́нахзе́мляхмрі́яхпло́щахWołacz -и -і -ї -імаши́низе́млімрі́їпло́щі