thumb|1988 r. thumb|Gajowice. Budynek i bunkier w lewym górnym narożniku zdjęcia thumb|Pion zachodniej klatki schodowej thumb|Łącznik i pierzeja zachodnia ul. Spiżowej thumb|Schron thumb|Widok od ul. Stalowej thumb|Podcienie Dom mieszkalno-usługowy przy ulicy Grabiszyńskiej 133-135 we Wrocławiu – budynek mieszkalno-usługowy typu galeriowiec położony na osiedlu Gajowice we Wrocławiu przy ulicy Grabiszyńskiej 133-135 oraz przy ulicy Stalowej 63 i Spiżowej 2. Projekt budynku powstawał od 1962 r. do 1963 r. w Miastoprojekcie – Wrocław. Głównym architektem obiektu był Stefan Müller. Budowa budynku została zrealizowana w latach 1966-1967. Całość wymienionych prac wykonano w ramach prowadzonej na szeroką skalę budowie osiedla mieszkaniowego Gajowice realizowanej w latach 1960-1970, przy czym w przeciwieństwie innych budynków ten otrzymał zgodę na wykonanie projektu indywidualnego, niepowtarzalnego i tak został zrealizowany. Jest to obiekt zaprojektowany w stylu modernistycznym z abstrakcyjnym detalem. Jako szczególnie interesujące i warte ochrony wskazuje się elewacje, zarówno fasadę o oryginalnym układzie przypominającym szachownicę z wyróżnionym parterem w ramach którego wykonano duże przeszklenia lokali usługowych oraz podcienia, jak i elewację tylną z galeriami oraz wyodrębnionymi z zasadniczej były budynku pionami klatek schodowych. Cały obiekt określa się jako jeden z najciekawszych i nowatorskich budynków jakie powstały we Wrocławiu w latach 60. XX wieku. W Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego z 2010 i z 2018 r. budynek został uznany za dobro kultury współczesnej. Ponadto budynek ujęty został w gminnej ewidencji zabytków.
Położenie i otoczenie Budynek położony jest we Wrocławiu na osiedlu Gajowice, w dawnej dzielnicy Fabryczna. Linia jego zabudowy została cofnięta względem ulicy Grabiszyńskiej, a sam budynek stanowi jej pierzeję północną na odcinku od ulicy Spiżowej (po jej zachodniej stronie), do ulicy Stalowej (po jej wschodniej stronie). Tym samym, z uwagi na wspomniane cofnięcie linii zabudowy, przed budynkiem powstał zadrzewiony skwer, z kioskiem i zbiornikiem przeciwpożarowym (rozebranym w 2012 r.). Oprócz tych budowli znajduje się tu także trafostacja. Ma on powierzchnię (bez trafostacji). Sam budynek dłuższym, południowym bokiem – fasadą – skierowany jest w stronę ulicy Grabiszyńskiej. Po stronie północnej przylega do zachowanych kamienic tworzących wschodnią pierzeję ulicy Stalowej i zachodnią pierzeję ulicy Spiżowej, pełniąc role parawanu i domknięcia dla tej zabudowy i przestrzeni międzyblokowej. Dojazd do budynku wykonano od strony ulicy Stalowej. Ponadto dostępne są dojścia poprzez podcień położony w centralnej części budynku oraz przejście bramowe od ulicy Spiżowej. Pośród istotnych elementów otoczenia budynku, który miał także wpływ na jego architekturę, wymienia się żelbetowy schron z czasów II wojny światowej położony przy skrzyżowaniu ul. Grabiszyńskiej i ulicy Stalowej (po jej zachodnie stronie). Miejsce to uznawane jest za ważną przestrzeń publiczną obejmującą plac i skrzyżowanie między innymi w aspekcie budowania miejsc i obiektów podnoszących rozpoznawalność oraz orientację w przestrzeni z ofertą usług podstawowych, poprawą dostępności środkami transportu oraz miejsc odpoczynku, co jest dodatkowo istotne ze względu na położenie przy ulicy stanowiącej przestrzeń publiczną o charakterze ogólnomiejskim.
Adresy Budynek ten został zbudowany przy ulicy Grabiszyńskiej 133-135. Współcześnie do budynku przypisane są następujące numery porządkowe: ulica Stalowa 63 – dla zachodniej klatki schodowej ulica Spiżowa 2 – dla wschodniej klatki schodowej ulica Grabiszyńska 133 – dla usług.
Architektura Styl, kompozycja Dom mieszkalno-usługowy przy ulicy Grabiszyńskiej 133-135 zaliczany jest ze względu na styl do budynków modernistycznych. Pośród jego cech wymienia się także abstrakcyjny detal zastosowany przy tworzeniu jego kompozycji. Sama zaś op-artowska kompozycja opiera się na układzie geometrycznych form, kontrastowego zestawienia pionów i poziomów, dużych przeszkleń lokali usługowych i pionów klatek schodowych oraz minimalistycznej, czarno-białej kolorystyce (z upływem czasu zatartej). Kompozycji tej przypisuje się pewien monumentalizm oddziałujący skalą i wyrazistym rytmem. Zaś w odniesieniu do elewacji tylnej, północnej dostrzega się pewne zbliżenie do brutalizmu, przy czym ta kompozycja zrównoważona i wzbogacona została dwoma częściowo przeszklonymi bryłami klatek schodowych, równoważącymi poziome linie galerii oraz eksponujące układ komunikacyjny budynku. Dzięki takiemu ukształtowaniu przede wszystkim fasady architekt zachował wielkomiejski charakter ulicy Grabiszyńskiej, równocześnie umiejętnie zafałszowując mieszkalną funkcję budynku, tworząc oprawę ruchliwej ulicy skutecznie przeciwstawiającą się ciężkiej bryle położonego w pobliżu schronu (lub jak określają to inni autorzy – nawiązując z nią dialog) oraz tworząc charakterystyczny i rozpoznawalny akcent przy ulicy, stanowiący dominantę wpływającą na lepszą orientację w przestrzeni przy ulicy o charakterze ogólnomiejskim.
Opis ogólny architektury Budynek ma jedenaście kondygnacji nadziemnych i kondygnację piwnic. Zaliczany jest do tzw. galeriowców, tj. budynków, w których do lokali wchodzi się z otwartych galerii komunikacyjnych. W przypadku tego konkretnego budynku galerie usytuowano od strony podwórza na elewacji północnej. Biegną one przez całą długość budynku. Fasada zaś (elewacja południowa) znajduje się od strony ulicy. Współcześnie budynek położony jest na dwóch działkach ewidencyjnych o powierzchniach odpowiednio: () oraz (), co odpowiada niemal pełnej zabudowie tych działek, przy czym ze względu na podcienie w parterze, powierzchnie zabudowy na poszczególnych działkach są odpowiednio mniejsze: i . W rzucie prostokątnym zasadnicza bryła budynku ma kształt wydłużonego prostokąta, z wyróżnionymi dwoma pionami klatek schodowych z windami, również w rzucie o kształcie prostokąta. Ponadto na wschodnim krańcu budynku znajduje się pięciokondygnacyjny łącznik stanowiący fragment tego budynku ukształtowany na planie trapezu w dostosowaniu do istniejącej zabudowy w pierzei zachodniej ulicy Spiżowej. Wysokość do dachu zasadniczej, jedenastokondygnacyjnej bryły budynku wynosi , natomiast piony komunikacyjne są wyższe.
Elewacje Opis ogólny elewacji Elewacje budynku mieszkalno-usługowego przy ulicy Grabiszyńskiej 133-135 stanowią najbardziej istotny element decydujący o wyjątkowości obiektu i jego oddziaływaniem skalą oraz wyrazistym rytmem. Istotnym przy tym elementem wyróżniającym było zastosowanie w parterze pomysłu, pochodzącego z lat 20. XX wieku i chętnie stosowanego jeszcze w latach 60. XX wieku, polegającego na kreowaniu dużych przeszkleń, w tym przypadku lokali handlowych i usługowych, powodujących dematerializację cokołu, co równocześnie ma także uzasadnienie praktyczne wynikające z funkcji tych lokali i możliwościach ekspozycyjnych jakie dają tak ukształtowane witryny sklepowe. Dominującym jednak elementem kompozycyjnym jest wyeksponowana i charakterystyczna fasada pięter mieszkalnych o geometrycznym układzie z wyrazistym rytmem. Zupełnie innych charakter, lecz równie interesujący ma elewacja północna, choć znacznie mniej eksponowana z racji swego położenia od strony wnętrza międzyblokowego.
Fasada Fasada z racji swego położenia i ukształtowania jest najbardziej wyeksponowanym, charakterystycznym elementem budynku, a dzięki indywidualnemu projektowi także wyróżniającym się pośród innych budynków zarówno osiedla jak i całego miasta. Jej część od piętra pierwszego do ostatniego została ukształtowana w formie symetrycznego układu geometrycznego dużych, jasnych kwadratów podzielonych poziomymi pasami okien z czarnymi słupkami i wąskimi pionowymi pasami drzwi balkonowych. W połączeniu z minimalistyczną kolorystyka jej układ przywodzi na myśl wielką szachownicę. Okna w fasadzie rozmieszczono regularnie. Płaszczyzna ściany została scalona, a składa się na nią 11 pełnych osi elewacji z naprzemiennie ułożonych wąskich pasów okiennych i kwadratów ścian oraz dwie półosie położone na skraju tej elewacji. Dla podkreślenia graficznej kompozycji całego układy zastosowano czarne słupki międzyokienne oraz czarny kolor na przedłużeniu okien (drzwi balkonowych) typu porte-fenêtre (pomiędzy nimi oraz na poziomie parteru i ponad ostatnim do dachu). Współcześnie układ ten częściowo został zatarty. Parter ma zupełnie innych charakter. Jak wyżej wspomniano zupełnie inne, nadające lekkości jego ukształtowanie, znacząco wpływa na efekt kompozycji i odbiór fasady. W około 3/4 długości budynku parter jest przeszklony. Ukształtowano tu podcienie i przejścia, później zawężone, oraz przejście od strony ulicy Spiżowej. Przed witrynami lokali znajdują się prostokątne filary podpierające wysunięte kondygnacje mieszkalne.
Elewacja północna Ta elewacja charakteryzuje się wyraźnymi podziałami w układzie horyzontalnym, narzuconymi przez galerie komunikacyjne i masywne betonowe balustrady tych galerii. Jest ich dziesięć począwszy do pierwszego piętra w wzwyż. Z układem tym zdecydowanie kontrastują dwie wyodrębnione bryły, umieszczone niesymetrycznie względem długości budynku, w które służą komunikacji pionowej dzięki zamontowaniu w nich schodów oraz wind. Obie bryły są przeszklone po stronie zachodniej. Pewnym urozmaiceniem układu są regularnie rozmieszczone wsporniki wysunięte przed lico muru oraz metalowe, pionowe szyny. Ich położenie odpowiada podziałowi na kolejne segmenty mieszkalne. Mają one powtarzalny układ na który składa się wąskie, trójdzielne okno w układzie poziomym zamontowane w 2/3 wysokości ściany oraz obok położone drzwi wejściowe do mieszkania. W parterze znajdują się pomieszczenia gospodarcze, których przednia ściana zewnętrzna wysunięta przed płaszczyznę balustrad galerii komunikacyjnej.
Pozostałe elewacje Łącznik przy budynkach ulicy Spiżowej nawiązuje swoją wysokością do przylegającej zabudowy i z tego względu ma pięć kondygnacji. Na jego elewacji południowej na całą szerokość umieszczono prostokątne balkony, Elewacja wschodnia jest płaska z pasami dwudzielnych i czterodzielnych okien. Elewacja zachodnia został także a wykonana jako płaska, z czterema dwudzielnymi oknami. W parterze otwarte, trapezoidalne przejście, z jednym słupem podpierającym wyższe kondygnacje. Elewacje boczne zasadniczej bryły budynku płaskie i bezokienne.
Wnętrza W budynku zaprojektowano typowe dla tamtych lat mieszkania typu M-3 o powierzchniach , dwustronne. Na dziesięciu kondygnacjach powstało łącznie 120 lokali mieszkalnych, tj. po dwanaście na każdym piętrze. Takie typowe mieszkanie składa się z kilku pomieszczeń (w tym trzech izb), obejmujących: przedpokoju i pokoju (powierzchnia: ) położonych od strony galerii, pokoju położonego od strony południowej z widokiem na ulicę Grabiszyńską (powierzchnia: ) oraz dostępnych z przedpokoju łazienki i kuchni (bez okien). Na ostatniej kondygnacji urządzono pomieszczenia do wspólnego użytkowania takie jak suszarnie i pralnie.
W parterze znajdują się trzy lokale usługowe, na które składa się sala sprzedażowa z wejściem od strony ulicy Grabiszyńskiej i zaplecze. Dostępne jest od strony podwórza do magazynów i pomieszczeń gospodarczych. Po stronie zachodniej urządzono 7 komórek lokatorskich dostępnych z rampy. Na wnętrze każdego z dwóch pionów komunikacyjnych, dla typowej kondygnacji, składają się dwubiegowe schody ze spocznikiem, szyb windy oraz zsyp (wyłączony z eksploatacji).
Konstrukcja, materiały