thumb|Za wieżą ciśnień "zielone" osiedle Borek thumb|Punktowce thumb|Punktowiec thumb|Budynki grzebieniowe Osiedle pod Jaworami – osiedle mieszkaniowe położone we Wrocławiu na obszarze osiedla Borek w dawnej dzielnicy Krzyki. Zbudowane zostało w pod koniec lat 50. i w latach 60. XX wieku w ramach spółdzielczości mieszkaniowej. Obejmowało kilkanaście budynków, w tym zarówno budynki jednorodzinne w zabudowie szeregowej jak i budynki wielorodzinne typu punktowce, wieloklatkowe budynki grzebieniowe, galeriowiec i inne. Uznaje się je za udaną realizację nowej zabudowy dostosowanej zarówno skalą jak i rozwiązaniami architektonicznymi do istniejącego otoczenia zachowanej, willowej zabudowy przedwojennego osiedla oraz dobrze zharmonizowaną z zielenią istniejącą oraz nowoprojektowaną. Powstały tu również osiedlowe pawilony handlowo-usługowe. Wspomniane wyżej punktowce zostały objęte ochroną w ramach gminnej ewidencji zabytków oraz miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Położenie i otoczenie Zabudowa Osiedla pod Jaworami we Wrocławiu położona jest na terenie osiedla Borek, które leży w obszarze dawnej dzielnicy Krzyki, w południowej części miasta. Nowa zabudowa osiedla została wkomponowana w zachowaną zabudowę oraz zieleń przedwojennego osiedla Borek, w rejonie ulic i alei: alei Jaworowej, ulicy Sudeckiej, alei Jarzębinowej, alei Wiązowej, alei Lipowej i alei Dębowej. Samo osiedle Borek w rejonie, w którym powstało Osiedle pod Jaworami, stanowi obszar o kameralnej, willowej zabudowie bogatej w zieleń. Część tej zabudowy to zachowane budynki przedwojenne, zaś pozostałe to późniejsze realizacje powstałe sukcesywnie od lat 50. XX wieku poprzez lata 60. XX wieku i lata następne, przy czym dominują domy jednorodzinne, szeregowe i kameralne budynki wielorodzinne. Obszar ten przeznaczony jest pod mieszkalnictwo.
Nazwa W publikacjach w odniesieniu do tego osiedla mieszkaniowego spotyka się następujące określenia: Pod Jaworami Osiedle mieszkaniowe Pod Jaworami osiedle mieszkaniowe Wrocławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej Pod Jaworami Osiedle pod Jaworami osiedle „Pod Jaworami”.
Historia Osiedle pod Jaworami powstało w ramach rodzącej się w powojennej Polsce spółdzielczości mieszkaniowej. Inwestorem była Wrocławska Spółdzielnia Mieszkaniowa (WSM). Pierwsze projekty budynków powstawały w drugiej połowie lat 50. XX wieku. Zawraca się przy tym we współczesnych opracowaniach na fakt, że w ramach stosunkowo niedużego osiedla mającego powstać na niewielkim obszarze w kameralnym otoczeniu, powstało kilka projektów indywidualnych oraz przystosowano już istniejące rozwiązania z innych lokalizacji dla części obiektów, przy zaangażowaniu w te prace dużego grona projektantów.
W publikacjach można znaleźć różne daty związane z powstawaniem osiedla. Różni autorzy wskazują między innymi na następujące okresy czasu lub daty: 1956–1962, 1958–1961, około 1960–1962, punktowce: 1960–1961 (punktowce), 1964–1968, budynki grzebieniowe: 1959 r. (projekt), 1967 r. (zakończenie realizacji).
Projekt zabudowy powstawał od około 1958 r. w zespole architektów pracujących pod kierownictwem Kazimierza Bieńkowskiego, architekta i urbanisty. Ten sam zespół w tym samym czasie projektował znaczenie większe osiedle PKWN. W ramach osiedla zaprojektowano i zrealizowano między innymi parterowe budynki szeregowe przy ulicy Sudeckiej, na odcinku od alei Jaworowej do alei Dębowej. Budynku te zwane były domkami projektanckimi. Opracowane zostały przez architektów: Kazimierza Bieńkowskiego i Tadeusza Izbickiego. Kolejny projekt, który powstał w 1959 r., obejmował budynki grzebieniowe. Tu projektantem był architekt Henryk Chorążak. Kazimierz Bieńkowski był także projektantem innych budynków zbudowanych w ramach tego osiedla, a mianowicie galeriowca przy alei Lipowej, na rogu alei Wiązowej oraz punktowca przy tej samej alei. Natomiast punktowce przy ulicy Sudeckiej zaprojektował architekt Konrad Jarodzki. Ponadto architekt Zofia Wadowska zaprojektowania zespoły dwukondygnacyjnych domków szeregowych, a dla kolejnego budynku zastosowano projekt budynku mieszkalnego z unifikacji wrocławskiej architekta Bolesława Gągalskiego. Oprócz wykazanych budynków mieszkalnych powstał tu także parterowy pawilon handlowo-usługowy na rogu alei Jaworowej i ulicy Sudeckiej.
Współcześnie istnieje Spółdzielnia Mieszkaniowa Pod Jaworami.
Budynki i architektura Wprowadzenie Współcześnie zwraca się uwagę na fakt, iż Osiedle pod Jaworami składa się z budynków o stosunkowo dużej różnorodności, zarówno pod względem rodzaju, wielkości jak i architektury, w tym o odmiennych rozwiązań architektonicznych i przestrzennych, mimo że ogólnie styl architektoniczny wszystkich tych budynków zaliczany jest do modernizmu, w niektórych przypadkach o rzeźbiarskim charakterze. Powstały tu więc domy w zabudowie szeregowej, jednokondygnacyjne i dwukondygnacyjne oraz domy wielomieszkaniowe od trzech do sześciu kondygnacji o różnym typie: punktowce, wieloklatkowe budynki grzebieniowe i galeriowiec. Wszystkie jednak wpisują się w założenia budowy kameralnego osiedla dobrze wpisanego w otoczenie. Taka różnorodność sprawia, że osiedle wydaje się być zestawieniem osobnych założeń, które następnie realizowane miałyby być długimi latami. W niektórych przypadkach zestawienie kameralnej zabudowy szeregowej z wielokondygnacyjnymi, ale niewysokimi, budynkami daje wrażenie realizacji przez tę zabudowę określonej roli zapewnienia równowagi architektonicznej w przestrzeni. Wspomina się także, iż w niektórych z projektów uwzględniono wyposażenie lokali w zabudowy meblowe.
Domki projektanckie Tzw. domki projektanckie obejmują dwa zespoły parterowych domów zbudowanych w układzie szeregowym, położone przy ulicy Sudeckiej po stronie zachodniej. Pierwszy zespół obejmujący numery od 139 do 141b zlokalizowany jest przy odcinku ulicy od alei Jaworowej do alei Jarzębinowej, a drugi o numerach od 143 do 145b przy odcinku ulicy od alei Jarzębinowej do alei Dębowej. Wymienione zespoły budynków w zabudowie szeregowej usytuowane są wzdłuż ulicy Sudeckiej tworząc zharmonizowany ciąg wkomponowany w istniejącą zieleń. Zastosowano tu oryginalny układ, w którym poszczególne segmenty w planie rozmieszczone są z charakterystycznymi uskokami, dzięki czemu uzyskują pożądaną odrębność dużych tarasów związanych z poszczególnymi mieszkaniami. Wnętrze każdego segmentu posiadał wyróżniony zespół dzienny obejmujący kuchnię i pokój, do którego przylegał duży taras. Zespół ten został umieszczony na osi danego segmentu. Stamtąd zaprojektowano wejścia do pozostałych pokoi. Cały układ cechował się pewną elastycznością pozwalającą na możliwości wprowadzenia pewnych zmian w zależności od potrzeb, poprzez np. zwiększenie powierzchni pokoju dziennego przez włączenie do niego powierzchni przyległych, wprowadzenie rozrządu wewnętrznego zamiast jednoprzestrzenności oraz możliwość rozbudowy. Wskazywane bywa, iż jest to przykład stosunkowo rzadko spotykanej w Polsce architektury o estetyce kojarzącej się z wczesnym, niemieckim modernizmem oraz domami w Stanach Zjednoczonych.
Budynki grzebieniowe Budynki grzebieniowe stanowią zespół wielorodzinnych i wieloklatkowych budynków mieszkalnych położonych wzdłuż alei Jaworowej, usytuowanych prostopadle do niej, po jej północnej stronie. Przy odcinku alei od ulicy Sudeckiej do alei Wiązowej położone są cztery budynki o numerach: 30–30b, 32–32b, 34–34b oraz aleja Wiązowa 9, 11, 13. Dalej przy kolejnym odcinku alei od alei Wiązowej w kierunku ulicy Ślężnej położone są kolejne trzy takie budynki o numerach: aleja Wiązowa 18, 10, 22 oraz numery 40–40b i 40c–40e. Każdy z budynków ma trzy klatki schodowe oraz po cztery kondygnacje nadziemne. Budynki te zostały zbudowane w technologii prefabrykacji drobnowymiarowej realizowanej przy obiekcie, co ułatwiało wznoszenie opisywanych budynków. Fasady zachodnie tych budynków zostały zaprojektowane i wykonane z charakterystycznymi uskokami oraz ukosami, kreujące efektowne elewacje. Zastosowane ukosy nie tylko kreują atrakcyjną architekturę, ale pozwoliły na jej korespondowanie z przestrzenią oraz wykorzystanie walorów widokowych osiedla. Balkony przy ukosach wysunięto poza obręb elewacji. Uzyskano w takim układzie efekt większej prywatności, mimo ich bliskości. Takie ukształtowanie ma swoje odzwierciedlenie we wnętrzach mieszkań, w których pokoje dzienne ściany zewnętrzne również mają wspominany ukos, otwierający widok w kierunku południowo-zachodnim. Pomimo schematycznego usytuowania budynków w układzie równoległym, grzebieniowym, uzyskano bardzo pożądaną skalę ludzką w wysoce zhumanizowanej enklawie architektury modernistycznej, między innymi dzięki rozdrobnieniu i rozrzeźbieniu formy oraz wykreowaniu policzalnej liczby wnętrz urbanistycznych ówcześnie staranne wyposażanych w elementy rekreacyjne. Po stronie wschodniej z bryły budynku wysunięto przed lico poza mur piony przeszklonych klatek schodowych.
Punktowce W ramach osiedla przy ulicy Sudeckiej zbudowano zespół czterech budynków punktowych położonych po wschodniej jej stronie. Są to następujące budynki: nr 110 i 112, położone przy ulicy w ramach odcinka od alei Jaworowej do alei Jarzębinowej, oraz nr 114 i 116 w ramach odcinka od alei Jarzębinowej do alei Dębowej. Pierwowzorem tych budynków były punktowce wcześniej zaprojektowane w ramach budowy osiedla w rejonie placu PKWN (współcześnie plac Legionów) położonych wzdłuż dzisiejszej ulicy marszałka Józefa Piłsudskiego, numery: 4, 6, 8, 10. Budynki te mają po jednej klatce schodowej i sześć kondygnacji nadziemnych. Budynki zostały usytuowane pod pewnym kątem w stosunku do osi ulicy, co pozwoliło na zmieszczenie większej ilości zieleni. Mają prostą bryłę. Charakterystycznym elementem tych budynków są balkony domknięte po bokach, co daje efekt przestrzeni wzorowanej na loggiach. Przy nich wykonano pionowe, rytmiczne żebrowania. Nadają one lekkości oraz zapewniają częściowo ocienienie. Zwraca się bowiem uwagę na fakt, że tak ukształtowany projekt wykreował jasne, dobrze doświetlone mieszkania. Na ostatnim piętrze znajduje się część o innym przeznaczeniu, co zostało podkreślone innym ukształtowaniem elewacji. Zastosowano tu odmienne okna ustawione pod innym kątem oraz wysunięty daszek. Pomieszczenia te miały z założenia być przeznaczone pod pracownie architektoniczne i artystyczne. Budynki miały stonowaną kolorystykę elewacji.
Galeriowiec Budynek galeriowy został zbudowany wzdłuż alei Lipowej w rejonie skrzyżowania z aleją Wiązową. Położony jest po południowej stronie wymienionej alei i po stronie zachodniej alei Wiązowej. Adres obiektu to aleja Lipowa 23. Budynek ma trzy kondygnacje nadziemne i powierzchni zabudowy.
Domy szeregowe Po południowej stronie alei Jaworowej, pomiędzy punktowcem przy ulicy Sudeckiej 110 a aleją Wiązową, zbudowano w zabudowie szeregowej domy jednorodzinne o numerach od 23 do 33a. Są do budynki dwukondygnacyjne. Ich lico w kilku miejscach zostało przesunięte względem siebie. Usytuowanie zabudowy jest takie, iż wykreowano przed budynkami niewielkie przedogórdki, natomiast z tyłu ciągłej zabudowy pierzei powstały duże ogrody.
Pozostała zabudowa Oprócz wyżej opisanych budynków w ramach osiedla zbudowano także budynek punktowy przy alei Lipowej zgodnie z projektem budynku mieszkalnego z unifikacji wrocławskiej. Adres budynku to aleja Lipowa 19. Z budynków niemieszkalnych powstały tu parterowe pawilony handlowo-usługowe. Przy skrzyżowaniu ulicy Sudeckiej i alei Jaworowej zbudowano pawilon przeszklonej fasadzie z uskokami. Dach budynku wychodzący poza lico fasady został wsparty na słupach. Teren ten przeznaczono głównie pod handel i usługi zgodnie z ukształtowanym wówczas zagospodarowaniem.
Zieleń