Filozofia fizyki – dział filozofii nauki i filozofii przyrody analizujący zagadnienia filozoficzne wytworzone przez fizykę, takie jak: ontologiczny status jej pojęć, metodologiczny status jej hipotez i modeli, filozoficzne konsekwencje jej odkryć.

Fizyka przed uformowaniem się w nowożytnej postaci (rewolucja naukowa) była dziedziną filozofii, przez co rozważania zaliczane potem do filozofii fizyki sięgają początków obu dziedzin, występując np. u filozofów przedsokratejskich. Początków samodzielnej filozofii fizyki można dopatrywać się w XVII wieku, kiedy to uformowana już nauka matematyczno-empiryczna wywołała pewne dyskusje nad jej podstawami i implikacjami teologicznymi. Dalsze stulecia przyniosły kontynuację tych debat oraz otworzyły nowe, związane z demonem Laplace’a, fizyką statystyczną, kosmologią i fizyką kwantową; w XXI wieku większość z nich pozostaje otwartych.

Filozofia fizyki jest uprawiana zarówno w ramach instytucji filozoficznych, jak i przez zawodowych fizyków, np. w ich twórczości popularyzatorskiej. Obie formy aktywności oddziaływały na badania w samej fizyce fundamentalnej – m.in. doprowadziły do sformułowania hipotez jak zasada Macha i przez to ogólnej teorii względności, innych teorii grawitacji, modeli kosmologicznych oraz inspirowały badania nad splątaniem kwantowym, np. twierdzenie Bella. Pobudki filozoficzne bywają używane jako heurystyka w wyborze kierunku badań, np. konkurencyjnych teorii kwantowej grawitacji. Mimo to zdarzali się fizycy krytyczni do filozofii i negujący klasyfikację tych rozważań jako filozoficznych.

Twórczość na pograniczu filozofii i fizyki bywała nagradzana Nagrodą Templetona – wśród wyróżnionych było co najmniej 10 fizyków, konkretniej Carl Friedrich von Weizsäcker, Paul Davies, Freeman Dyson, John Polkinghorne, George Ellis, Charles Townes, John D. Barrow, Michał Heller, Bernard d’Espagnat i Frank Wilczek.

Zakres mały|Czas to przedmiot szeregu debat filozoficznych. Dyskutowano jego samodzielność (substancjalność), przyczyny jego asymetrii (strzałka czasu) i jej konsekwencje, np. dla możliwości podróży wstecz w czasie. Rozważano też, czy czas miał początek i czy jest to problem rozstrzygalny. Niektórzy fizycy i filozofowie – jak Julian Barbour – uznawali czas za iluzję.

Przykłady problemów z pogranicza fizyki i filozofii to: natura przestrzeni i czasu – spory Newtona z Leibnizem o samodzielność (substancjalność) tych obiektów, kontynuowane potem przez Berkeleya, Macha, Einsteina i niektórych teoretyków kwantowej grawitacji; strzałka czasu – zależność między zjawiskami asymetrycznymi czasowo a teoriami fundamentalnymi, które są czasowo symetryczne; poglądy na ten temat prowadziły do hipotez jak mózg Boltzmanna, a także różniły Stephena Hawkinga i Rogera Penrose’a; możliwość cofania się w czasie i przyczynowości wstecznej (retrokauzacji), np. status modeli jak metryka Gödla i doświadczenia Wheelera z opóźnionym wyborem w obliczu paradoksu dziadka; interpretacje mechaniki kwantowej – dominująca przez dekady interpretacja kopenhaska spotykała się z krytyką, m.in. przez współtwórców tej teorii jak Albert Einstein, Louis de Broglie i Erwin Schrödinger; stąd różne teorie zmiennych ukrytych, m.in. teoria fali pilotującej, a potem też pozbawiona zmiennych ukrytych interpretacja Everetta i inne; logiki kwantowe, znajdujące się na pograniczu filozofii i fizyki matematycznej; aspekty kosmologii – argumenty za i przeciw hipotezom trudnym do rozstrzygnięcia empirycznie jak nieskończona przestrzeń i czas, Wieloświat, hipoteza symulacji czy niektóre zasady antropiczne; szerszy problem demarkacji w fizyce, np. falsyfikowalność modeli kwantowej grawitacji i niektórych teorii unifikacyjnych jak teoria strun; perspektywy „teorii wszystkiego”.

Oprócz tego do osiągnięć fizyki odwołują się niektóre inne spory filozoficzne, np. o istnienie wolnej woli czy Stwórcy. Przykładowo: determinizm obecny w mechanice klasycznej oraz indeterminizm standardowej mechaniki kwantowej bywały używane jako argumenty zarówno przeciwko istnieniu wolnej woli (inkompatybilizm), jak i za nim (pewne formy kompatybilizmu); interpretacje Wielkiego Wybuchu jako początku czasu, antropiczne koincydencje oraz samo istnienie poznawalnych praw fizyki bywały używane jako dowody na istnienie Boga, wpisujące się w tradycje argumentów kosmologicznych oraz teleologicznych. Rozumowania te krytykowano jako błędne metodologicznie koncepcje Boga luk; pewne modele Wielkiego Wybuchu – usuwające początkową osobliwość jak model Hartle’a-Hawkinga – bywały używane jako argumenty przeciwko istnieniu Boga; Stephen Hawking twierdził, że jego hipoteza odpowiada na pytanie LeibnizaŁukasz Lamża, Wyjaśnić wszystko, „Tygodnik Powszechny”, 8 marca 2021 [dostęp 2022-12-06]..

Przedstawiciele

W Polsce W Polsce powstały dwa główne ośrodki filozofii fizyki: Kraków – na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ) filozofię fizyki rozwija współcześnie grupa filozofów skupiona wokół prof. Tomasza Placka prof. dr hab. Tomasz Placek, O mnie, Instytut Filozofii UJ, uj.edu.pl [dostęp 2022-12-05]. (krakowska szkoła filozofii fizyki); zajmują się nią także ludzie związani z Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych (CKBI): Łukasz Lamża, Michał Heller, Tadeusz Pabjan, Wojciech Grygiel i Tomasz Miller; Warszawa – na Uniwersytecie Warszawskim (UW) filozofię czasu uprawiał Zdzisław Augustynek, a interpretacją fizyki kwantowej zajmował się między innymi Czesław Białobrzeski.

Filozofią fizyki zajmowali się też Witkacy i Andrzej Łukasik (UMCS) dr hab. Andrzej Łukasik, umcs.pl [dostęp 2022-12-05].. Zorganizowano też Ogólnopolskie Konferencje Filozofii Fizyki – w 2024 roku odbyła się XX edycja XX Ogólnopolska Konferencja Filozofii Fizyki, Polskie Towarzystwo Fizyczne, ptf.net.pl, 24 października 2024 [dostęp 2024-12-11]..

Za granicą Filozofii fizyki bywają poświęcone osobne zespoły badawcze Zespół filozofii fizyki na Uniwersytecie Oksfordzkim [dostęp 2022-12-04]. Philosophy of Physics at LSE, London School of Economics, lse.ac.uk [dostęp 2022-12-05]. oraz towarzystwa naukowe Philosophy of Physics Society, philosophyofphysics.org [dostęp 2022-12-04]. Powstały co najmniej trzy czasopisma badawcze poświęcone filozofii fizyki: „Philosophy of Physics”; „Foundations of Physics”; „Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics”.

Niektóre uczelnie w Wielkiej Brytanii i USA otworzyły też łączone studia fizyczno-filozoficzne, zarówno na poziomie licencjackim, jak i magisterskim. Wśród tych uczelni są: Uniwersytet Oksfordzki Physics and Philosophy [dostęp 2022-12-04]. MSt in Philosophy of Physics [dostęp 2022-12-04]., King’s College London Physics & Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04]., University of York BSc (Hons) Physics with Philosophy [dostęp 2022-12-04]., University of Bristol BSc Physics and Philosophy [dostęp 2022-12-04]., University of Sheffield Physics with Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04]., University of Lincoln BSc (Hons) Physics with Philosophy [dostęp 2022-12-04]., University of Nottingham Physics and Philosophy BSc [dostęp 2022-12-04]., Columbia University Master of Arts in the Philosophical Foundations of Physics [dostęp 2022-12-04]..

Oceny wpływu i roli Niektórzy fizycy wypowiadali się chłodno o filozofii – przykłady to Richard Feynman, Stephen Hawking, Neil deGrasse Tyson, Lawrence Krauss czy Andrzej Dragan Tomasz Miller, Pan raczy żartować, panie Dragan!, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 13 grudnia 2019 [dostęp 2022-12-05].. Inni podkreślali, że ta działalność bywa owocna i czasem inspiruje ich prace; przykłady bezpośrednich polemików to Sean Carroll Why Talk to Philosophers? Part I., Rotman Institute of Philosophy, rotman.uwo.ca, 20 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-14]. Sean Carroll, Physicists Should Stop Saying Silly Things about Philosophy, preposterousuniverse.com, 23 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-14]., Lee Smolin i Carlo Rovelli. Wszyscy trzej wyrazili też opinię, że problemy w kwantowaniu grawitacji mogą wynikać z marginalizacji filozofii i badań nad fundamentami fizyki kwantowej Sean M. Carroll, A Brief History of Quantum Mechanics, kanał Royal Institution na YouTube, 6 lutego 2020 [dostęp 2022-01-14]. Why Talk to Philosophers? Part III., Rotman Institute of Philosophy, rotman.uwo.ca, 25 czerwca 2014 [dostęp 2022-12-06]. Carlo Rovelli on Philosophy and Physics, Philosophy Bites, 29 listopada 2015 [dostęp 2022-12-05]..

Zobacz też

Przypisy

Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Michał Heller, Filozofia fizyki przed nowym millenium, „Filozofia Nauki” 4/2, 7-15, 1996 [dostęp 2022-12-05]. Andrzej Staruszkiewicz, Filozofia fizyki teoretycznej Einsteina i Diraca, „Foton” [dostęp 2022-12-05]. Wojciech Grygiel, Filozofujący fizycy, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 28 lipca 2011 [dostęp 2023-04-14]. FiFA – Fizyka i filozofia analityczna, facebook.com [dostęp 2022-12-05] – grupa dyskusyjna w serwisie Facebook poświęcona filozofii fizyki.

Anglojęzyczne David Z. Albert, Philosophy of Physics, Britannica Online [dostęp 2022-12-04]. Physics, philosophy of, Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08]. Neil deGrasse Tyson i Elise Crull, The Philosophy of Physics, kanał „StarTalk” na YouTube, 3 lipca 2025 [dostęp 2025-08-04].