Podkasaniec zwyczajny, podkasaniec Schreibersa (Miniopterus schreibersii) – gatunek małego drapieżnego nietoperza z rodziny podkasańcowatych (Miniopteridae), wyodrębnionej z mroczkowatych (Vespertilionidae). Gatunek zamieszkuje Europę, w szczególności południową, i Afrykę Północną. W starszych ujęciach systematycznych zaliczano do niego też podgatunki żyjące również w Afryce na południe od Sahary, w Azji, Australii i Oceanii (obecnie taksony podnoszone są do rangi odrębnych gatunków). Notowany jest również w Polsce jako 27. stwierdzony gatunek nietoperza w kraju. Jego pokarmem są głównie owady takie jak motyle, chrząszcze, muchówki. Samica osiąga dojrzałość płciową w wieku jednego roku, a w wieku dwóch lat (najczęściej latem) rodzi jedno młode; noworodki są nagie i ślepe. Usamodzielniają się w wieku 60 dni.
Okresowo odnotowywane są drastyczne spadki liczebności tego nietoperza, co łączone jest z warunkami pogodowymi i ingerencją człowieka. W niektórych miejscach gatunek wymarł, w 2019 roku zasugerowano, że trend populacji Europy i Turcji wydaje się generalnie stabilny. W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN został zaliczony do kategorii VU (Vulnerable).
Taksonomia lewo|mały|Zasięg występowania gatunku wedle starszych ujęć, które grupują poszczególne podgatunki (obecnie te podgatunki wyodrębniane są do rangi gatunku):
(Podtaksony o legendzie zielonej, żółtej, czarnej i jasnofioletowej nie są uznawane nawet jako osobne gatunki) Gatunek nazwany został naukowo według binominalnego nazewnictwa gatunków przez Heinricha Kuhla w 1817 roku jako Vespertilio schreibersii. Swój opis umieścił w czasopiśmie „Die Deutschen Fledermäuse”. Niektóre źródła jako współautora pierwszego opisu uznają Johanna Natterera. Jako miejsce typowe holotypu wskazano południowo-wschodnie góry Banatu, dokładnie jaskinia blisko Coronini w Rumunii. Obecnie według autorów Illustrated Checklist of the Mammals of the World i HMW jest to gatunek monotypowy.
Filogeneza Miniopteridae w niektórych ujęciach były traktowane w randze podrodziny w rodzinie mroczkowatych (Vespertilionidae), lecz opublikowane w 2013 roku wyniki badań naukowych wykazały znaczną odmienność gatunków z rodzaju Miniopterus od mroczkowatych pod względem morfologii, embriologii, immunologii, a także genetyki (między innymi podkasańcowate mają nieco inny kształt zębów i większe plemniki, co po raz pierwszy zauważono u podkasańca zwyczajnego). Autorzy tych badań wskazali na konieczność utworzenia dla tej grupy odrębnej, siostrzanej w stosunku do Vespertilionidae rodziny Miniopteridae z jednym rodzajem podkasaniec (Miniopterus).
Rewizje taksonomiczne oparte na badaniu DNA wskazują, że Miniopterus schreibersii, który tradycyjnie grupował wiele podgatunków rozmieszczonych również w Afryce Subsaharyjskiej, Azji i Australii, powinien zostać gatunkiem monotypowym, obejmującym swym zasięgiem Europę, Afrykę Północną i część Bliskiego Wschodu, a podtaksony z rejonów tropikalnych powinny uzyskać status odrębnych gatunków. Okazało się, że nie są one wcale blisko spokrewnione z podkasańcem zwyczajnym – najbliższymi jego krewnymi są podkasaniec pozłacany (M. pallidus) ze Środkowego Wschodu i M. maghrebensis z Maghrebu, który był do 2014 roku uznawany za jedną z populacji M. schreibersii – do czasu zbadania próbek DNA. Podkasaniec pozłacany uznawany był od czasu opisania za podgatunek podkasańca zwyczajnego, a przez jego jaśniejsze futro uznawano go za jaśniejszą formę lub miało to być jakoby dowodem na zmianę ubarwienia w innych porach roku. Wiadomo także, że czasami dochodzi do hybrydyzacji między tymi dwoma taksonami. Jednak M. pallidus preferuje polować na bardziej suchych terenach, a M. schreibersii na nadmorskich; ponadto wykazano między tymi gatunkami kilka różnic genetycznych.
Etymologia Nazwa Miniopterus (w niektórych źródłach zapisywana jako Minyopterus, Miniopteris albo Minneopterus) pochodzi z języka greckiego i oznacza „o małych skrzydłach” – od minus, μινυoς minuos „mały” oraz -πτερος -pteros „-skrzydły”, od πτερον pteron „skrzydło”. Natomiast epitet gatunkowy „schreibersii” honoruje Carla Franza Antona Ritter von Schreibers. Czasem w niektórych źródłach epitet gatunkowy jest pisany jako schreibersi, jednak chiropterolodzy – Polak Wiesław Bogdanowicz i Niemiec Dieter Kock – uznają ten epitet za błędny i za poprawną formę przyjmują schreibersii.
Zwyczajowa nazwa angielska rodziny – bent-winged bats albo long-fingered bats wzięła się od tego, że drugi paliczek trzeciego palca jest prawie trzy razy dłuższy niż pierwszy (paliczek). Palec jest charakterystycznie wygięty, ponieważ pierwszy paliczek jest ustawiony pod kątem w kierunku linii drugiego palca.
Występowanie i środowisko Gatunek żyjący w Europie i na Bliskim Wschodzie, od Półwyspu Iberyjskiego na wschód do północnej i zachodniej Anatolii (obecnej Turcji) oraz zachodniej Gruzji. Zasięg występowania sięga dalej, obejmuje również północną i centralną Francję, Słowację i Rumunię, na południe do Maroka, północnej Algierii, Tunezji, północno-zachodniej i północno-wschodniej Libii (Trypolitania i Cyrenajka), Syrii, Libanu, Izraela i najprawdopodobniej Jordanii, a także obejmuje większość wysp Morza Śródziemnego. Historyczne stwierdzenia tego gatunku obejmują południowo-zachodnie Niemcy, Szwajcarię i Czechy. Na niektórych terenach sympatrycznie występuje z wcześniej wspomnianymi M. maghrebensis i M. pallidus, acz niektóre populacje z tych terenów wymagają dokładniejszej analizy genetycznej.
Niektóre źródła nadal uznają zgodnie z tradycyjnym ujęciem systematycznym populacje z innych kontynentów za podgatunki i zasięg występowania w takim wypadku obejmuje również Chiny i Japonię, większość Półwyspu Indomalajskiego, Filipiny, Nową Gwineę, Archipelag Bismarcka, Wyspy Salomona (w tym Wyspę Bougainville’a), Australię i Afrykę Subsaharyjską.
Takson obecnie zaliczany jest do polskiej chiropterofauny. Jego obecność na Pogórzu Rożnowskim potwierdzili Krzysztof Piksa i Wojciech Gubała, gdzie wówczas obserwowali oni samicę zapadniętą w torpor w piwnicy na zamku w Rożnowie. Już od dawna przypuszczano, że gatunek ten pojawia się w Polsce. Jest to dwudziesty siódmy gatunek nietoperza w kraju i przedstawiciel trzeciej rodziny tych ssaków.
Środowisko Występuje na różnych terenach np. w Lewancie, Maghrebie i Półwyspie Iberyjskim często na półpustyniach, a w strefie umiarkowanej żyje w lasach liściastych zrzucających liście na zimę, nad Morzem Śródziemnym osiedla się blisko lasów śródziemnomorskich i formacji typu makia. Nietoperz ten jest aktywny na wysokości od 1000 do 1400 m n.p.m. Tereny, gdzie podkasańce zwyczajne się rozmnażają i odchowują młode, często znajdują się poniżej 1000 m, rzadziej niektóre kolonie stwierdzane są do wysokości 1200 m n.p.m. Nie rozmnażające się i zapadające w torpor osobniki przeczekują okres zimy czasem także na wysokości 1400 m n.p.m.
Morfologia Niektóre źródła nazywają go małym nietoperzem, inne nazywają go średniej wielkości latającym ssakiem. HMW wymienia następujące wymiary podkasańca zwyczajnego: ciało osiąga 51–59 mm; ogon ma 52–63 mm; ucho ma 10–12 mm; stopa tylna osiąga 9,8–10,9 mm; przedramię zwykle mierzy 43–47,1 mm; nietoperz waży zwykle 11–14 g. Niektóre źródła podają długość ciała od 5 do 6 cm i rozpiętość skrzydeł 28–30 cm. Sierść jest bardzo gęsta i jedwabista, ale jednocześnie krótka; włosy są dwukolorowe, ciemniejsze są u „podstawy”. Grzbiet jest szary bądź popielaty, rzadziej szarobrązowy z jaśniejszymi akcentami przodu. Uszy i koziołek (5,5–7 mm) są krótkie, smukłe i zagięte do tyłu. Pysk jest krótki. Ostroga (chrząstka sięgająca od pięty do błony lotnej) bardzo dobrze rozwinięta bez płatka. Błona lotna i uropatagium (błona ogonowa) są ciemnego koloru; skrzydła są szerokie u nasady i zwężają się ku końcowi. Garnitur chromosomowy dla populacji tureckich, szwajcarskich, włoskich i greckich wynosi 2n = 46 i liczba ramion chromosomów (FN) wynosi 52–56. Chromosom X jest metacentryczny, a chromosom Y akrocentryczny. Nietoperze te żyją około 16 lat, aczkolwiek niektóre dane, jak IUCN, podają maksymalny wiek tego latającego ssaka na nawet 22 lata.
Ekologia mały|Złapany podkasaniec zwyczajny|lewo
Pożywienie Jest to ssak polujący w powietrzu, głównie na otwartych przestrzeniach, chociaż w locie potrafi wykonywać zwroty pozwalające na polowanie w lasach, blisko dna lasu i koron drzew. W północnej Francji podkasańce te nie stronią od sadów, parków i innych siedzib ludzkich, gdzie mogą łapać owady zwabione światłem latarni ulicznych. Unika lasów piniowych, mieszanych i równin z różnego typu roślinnością. Lasy łęgowe, żywopłoty lub również obrzeża lasów są miejscem, gdzie te drapieżne ssaki mogą odpocząć, zanim wyruszą na łowy. We Włoszech wykorzystują one gaje oliwne i plantacje kasztana jadalnego (Castanea sativa) oraz lasy nadmorskie, natomiast nie zaobserwowano, by łowiły owady w makii ani przy terenach zurbanizowanych. W Portugalii zwykle polują blisko wody, lasów, ale także siedlisk antropogenicznych.
Pokarmem tego ssaka są głównie motyle (Lepidoptera) i stanowią one ponad 70% diety tych nietoperzy; obrazują to badania ze Słowenii, gdzie motyle stanowiły 79% całej diety w ciągu roku, jesienią te owady były składnikiem diety w 50%, a latem Lepidoptera stanowiły 90% diety „letniej”. Dieta obejmuje też siatkoskrzydłe (Neuroptera; głównie złotookowate [Chrysopidae]) w 9,2% diety rocznej i 26% jesienią, muchówki (Diptera) wynoszą 7,4% diety w ciągu roku, maksymalnie 15,7% wiosną i 21,6% w jesieni; „jadłospis” obejmuje też w nieznacznym stopniu (2,2%) chruściki (Trichoptera) i chrząszcze (Coleoptera) – te ostatnie są mniej chętnie łapane niż chruściki, stanowiąc 1,4% diety w ciągu roku i maksymalnie 10% wiosną. IUCN jako składnik diety podaje również niektóre taksony prostoskrzydłych (Orthoptera) czy ogólnie inne stawonogi.
Dieta w październiku różni się znacząco od tej, która obejmuje pozostałe miesiące; ponadto nietoperz może zmieniać swój główny składnik diety na ten, którego jest pod dostatkiem. Podkasaniec chwyta średniej wielkości ofiary w stosunku do swojego ciała (zwierzęta mają zwykle rozpiętość skrzydeł wynoszącą 2–18 mm). W badaniach z Europy 79 osobników z 16 lokalizacji (7 krajów) spożywało przedstawicieli 12 rzędów owadów, gdzie motyle były dominującym składnikiem diety (w 97% przypadków, stanowiąc 75% diety); zjadane gatunki z tego rzędu należały do 35 rodzin, ale najczęściej chwytane ofiary to przedstawiciele Noctuidae i Geometridae. Diptera (20 rodzin, takie jak komarowate [Culicidae], koziułkowate [Tipulidae] oraz meszkowate [Simuliidae]) także były chętnie łapane w 50% przypadków; Neuroptera i Coleoptera stwierdzono u 25% przypadków. Ofiary potrafią wyczuć echolokację nietoperza, dlatego ten wydaje dźwięki o częstotliwości niewykrywalnej dla stawonogów (tj. 54 kHz).
Rozmnażanie Podkasaniec rozmnaża się raz do roku, samica rodzi jedno młode. Zagnieżdżenie następuje zimą. Okres godowy przypada na wrzesień oraz październik. Komórka jajowa jest zapładniana natychmiast, lecz blatocysta nie zagnieżdża się w macicy do końca hibernacji; następuje to dopiero (w zależności od warunków) w marcu lub kwietniu. Porody odbywają się w czerwcu i na początku lipca we Francji i Hiszpanii, a na początku czerwca w Portugalii. Cały cykl trwa od 8 do 9 miesięcy. Młode zaczynają latać w wieku 40 dni, a usamodzielniają się w wieku 60–70 dni.
Aktywność We Francji samice brzemienne wylatywały ze swych schronień godzinę po zachodzie słońca, natomiast powracały do swych legowisk 2,5 godzinę przed wschodem słońca, co dawało łącznie 5,5 godzin aktywności drapieżnika; samice karmiące opuszczały schronienia 42 minuty po zachodzie słońca i wracały pół godziny wcześniej od swych ciężarnych odpowiedników, mimo to poza legowiskiem przebywały 6 godzin. Każda z samic i tak powracała do schronień tymczasowo. Słoweńskie populacje często opuszczają jaskinie i inne kryjówki 20 minut po zachodzie słońca w liczbie 100 osobników.