Han Zhangdi, imię publiczne: Zhu, (ur. 57, zm. 9 kwietnia 88 w Luoyangu) – trzeci cesarz Późniejszej dynastii Han, panujący od 5 września 75 aż do śmierci.
Liu Da, który do historii przeszedł jako cesarz Zhang, był synem cesarza Minga i Damy Jia, jednak jeszcze jako niemowlę został adoptowany przez cesarzową Ma. Jako cesarz starał się realizować ideał konfucjańskiego władcy, łaskawego i troskliwego w stosunku do swoich poddanych, czego jednym z przejawów były jego podróże po terytorium cesarstwa, nie mające odpowiednika wśród innych władców Późniejszej dynastii Han. Od najmłodszych lat autentycznie zainteresowany konfucjanizmem wspierał Szkołę Starego Tekstu, przeciwstawiając się naukom zawartym w apokryfach (Chenwei) i „szczegółowych komentarzach”, którymi w międzyczasie obrosły klasyczne księgi. Za jego panowania przeprowadzono ważną reformę kalendarza i kompleksową reformę rytuałów, chociaż ta ostatnia została porzucona niedługo po jego śmierci. W polityce zagranicznej pogodził się ze zniszczeniem przez Xiongnu Generalnego Protektoratu nad Rejonami Zachodnimi, wycofując chińskie wojska, przy czym po tym wydarzeniu wpływy cesarstwa w regionie zaczął stopniowo odbudowywać Ban Chao. Jego cesarzowa, Dou, za pomocą zręcznych intryg zdominowała dwór i kiedy cesarz zmarł w wieku trzydziestu lat, pozostawiając następcę w osobie małoletniego Liu Zhao, objęła regencję jako cesarzowa wdowa.
Pochodzenie Liu Da był piątym synem cesarza Minga, urodzonym w 57 przez Szlachetną Damę (貴人, gui ren) Jia. Jego czterej starsi przyrodni bracia byli dziećmi konkubin niskiego pochodzenia, natomiast Dama Jia pochodziła z rodziny z Nanyangu, ojczystej komanderii rodu cesarskiego, i była kuzynką ze strony matki cesarzowej Ma. Cesarzowa nie mogła mieć dzieci i ewidentnie na drodze porozumienia pomiędzy dwiema rodzinami adoptowała Liu Da, który został następcą tronu tego samego dnia, 8 kwietnia 60, gdy Ma uzyskała swój cesarski tytuł. Cesarzowa opiekowała się Liu Da tak jakby ten był jej własnym dzieckiem i w rezultacie ten traktował ją jak rodzoną matkę, podczas gdy Dama Jia i jej rodzina zyskali niewiele na swoim powiązaniu z rodem panującym.
Cesarskie rządy Styl rządów thumb|Prowincje i komanderie cesarstwa Han Liu Da objął władzę po śmierci swojego ojca w dniu 5 września 75. Od momentu wstąpienia na tron młody władca i jego rząd starali się prezentować obraz łaskawości i dobroczynności. Wydawano edykty wyrażające współczucie i zainteresowanie dla spraw zwykłych poddanych cesarstwa, przy różnych okazjach rozdawano donacje i szlacheckie rangi oraz zwalniano z opłat. W okresach trudności państwo udzielało pomocy i nadano specjalne przywileje rodzicom nowonarodzonych dzieci. Amnestie były częste, egzekucje ograniczono do miesięcy zimowych (co miało przywrócić równowagę pór roku pomiędzy siłami Yin i yang), ograniczono także stosowanie bastinado. Budowa kanału w górach Taihang została porzucona ze względu na bezpieczeństwo robotników, zaś z drugiej strony zbudowano nową drogę przez Góry Południowochińskie, by podróżni nie musieli odbywać niebezpiecznej podróży morskiej wzdłuż wybrzeża dzisiejszej prowincji Fujian.
W latach 80. cesarz dużo przebywał poza stolicą i w trakcie każdej ze swoich podróży „odbywał bądź aranżował specjalne ofiary, udzielał audiencji cesarskim krewnym, żądał raportów od lokalnych urzędników, wypuszczał więźniów i słuchał spraw sądowych, rozdawał jałmużnę by ulżyć potrzebującym oraz zwalniał z podatków regiony przez które wędrował”. Jesienią 82 udał się na północ przez Henei do komanderii Wei, a zimą wyruszył na zachód, do Chang’anu (dzis. Xi’an), by następnie odbyć podróż łodzią rzeką Jing. Pod koniec 83 powędrował na zachód przez Chenliu (dzis. część prefektury miejskiej Kaifeng) i Yingchuan, zaś w 84 przebywał w prowincji Jing, najpierw odwiedzając ojczyznę swoich przodków, Nanyang, później zaś na południu docierając aż do Jangcy. Wiosną 85 ponownie wyruszył na wschód, odbył ceremonię rytualnej orki w komanderii Jiyin (południowo-zachodni Szantung), pojawił się na świętej górze Tai Shan oraz złożył ofiarę Konfucjuszowi i jego uczniom w Lu. Rok później był już na północy, gdzie ponownie odwiedził Henei, tym razem tam odbywając ceremonię rytualnej orki, by później powędrować do Zhongshan (północno-zachodnie Shanxi) na północnym pograniczu. Wiosną i jesienią 87, kilka miesięcy przed swoją śmiercią, odwiedził położone na południowym wschodzie Pengcheng (dzis. Xuzhou) i Pei. Te podróże składały się na „osiągnięcie nie pobite przez żadnego innego władcę Późniejszych Hanów, które prezentowało obraz władcy troszczącego się o swoich ludzi jak ojciec lub matka”.
Pomimo cesarskiej dobroczynności i dobrej woli widoczne były oznaki przyszłych problemów. W szczególności w połowie lat 80. wzrosły obawy związane z tym, że dochody państwa zdawały się nie wystarczać na wykonywanie koniecznych zadań. Urzędnik Sekretariatu (尚書, shangshu) Zhang Lin zaproponował wprowadzenie państwowego monopolu na handel solą oraz ustanowienie państwowego handlu, tak by kontrolować prywatnych kupców i osiągać zysk dla państwa. Cesarz zaakceptował te sugestie, jednak program spotkał się z oporem konserwatywnych konfucjanistów takich jak Zhu Hui i został porzucony wkrótce po śmierci cesarza. Problem niezdolności cesarskiego rządu do uzyskania części narodowego bogactwa wystarczającej do jego prawidłowego funkcjonowania pozostał zatem nierozwiązany.
Sprawy pogranicza thumb|Miasta i państwa basenu Tarymu w Późniejszym okresie Han Na samym początku swych rządów nowy cesarz stanął w obliczu poważnego kryzysu w Rejonach Zachodnich, gdzie Generalny Protektorat (都护府, duhufu) ustanowiony przez jego poprzednika został obalony, zaś chińskie garnizony w królestwie Jushi (położonym w rejonie pasma Bogda Shan) zostały oblężone przez Północnych Xiongnu. Chińska odsiecz, wzmocniona przez posiłki z królestwa Shanshan (zob. Loulan), wyruszyła dopiero zimą i uwolniła garnizon w Bliższym Jushi, który wytrzymał kilkumiesięczne oblężenie. Kolejna wyprawa przekroczyła góry by uratować obrońców garnizonu w Dalszym Jushi, co również się udało, ale ostatecznie z kilkuset ludzi uratowało się jedynie dwunastu, na czele z ich dowódcą Geng Gongiem. Poeta i historyk Ban Gu skomponował poemat wysławiający chwałę chińskiego oręża, jednak w rzeczywistości była to upokarzająca klęska, której dopełnienie stanowiła ewakuacja chińskiej kolonii w Yiwu (rejon dzis. Hami).
Te niepowodzenia w następnych latach zostały jednak przyćmione przez sukcesy osiągnięte przez Ban Chao, który od 73 działał w Rejonach Zachodnich, początkowo jako podwładny Dou Gu, a później samodzielnie. Korzystając z minimalnych sił własnych udało mu się zmusić lub przekonać do uznania chińskiej zwierzchności władców Shanshan, Yutian (dzis. Chotan) oraz Shule (dzis. Kaszgar). Po chińskich porażkach w 75 Ban Chao zignorował cesarski rozkaz i nie wycofał się z Shule, gdzie ustanowił swoją siedzibę, i w ciągu kilku następnych lat poszerzył swoje terytorium za pomocą dyplomacji. W 78 dowodził już dziesięcioma tysiącami ludzi z Shule, Yutian i Jumi (dzis. Kerija) na Północnym Szlaku i posiadał sojuszników w Sogdzie. W 80 otrzymał posiłki z Chin, zaś trzy lata później został mianowany Głównym Urzędnikiem z Dowództwem nad Wojskiem (将兵长史, jiangbing zhangshi), ze sztandarami i insygniami samodzielnego dowództwa. Nie był to pełen Generalny Protektorat, ale dzięki Ban Chao cesarstwo stało się dominującą siłą w Rejonach Zachodnich.
Ban Chao nie musiał walczyć bezpośrednio z Północnymi Xiongnu, ci bowiem po serii susz na początku lat 80. byli osłabieni. Cesarstwo nie wysłało przeciwko nim żadnej większej wyprawy, lecz zadowalało się wypłacaniem subsydiów Wuhuan i Xianbei, zachęcając ich do atakowania swoich sąsiadów. W 84 Północny shanyu poprosił o zezwolenie na handel w komanderii Wuwei, ale chociaż Hanowie wyrazili zgodę, to Południowi Xiongnu zaczęli napadać na karawany z Północy, bojąc się, że jakiekolwiek porozumienie pomiędzy cesarstwem a ich rywalami zagrozi ich bezpieczeństwu. Ta polityka zakończyła się sukcesem, ponieważ zażenowani Chińczycy zapłacili okup za porwanych przez Południowych Xiongnu oraz odszkodowania za tych, którzy zostali zabici, jednak nadzieja na jakiekolwiek trwałe uregulowanie stosunków z Północnymi Xiongnu upadła. Ci ostatni stawali się coraz słabsi i w 87 shanyu Youliu zginął zamordowany przez rajd Xianbei, co dało początek okresowi anarchii wśród północnych koczowników.
Bliżej centrum imperium prowincją Liang (dzis. Gansu) wstrząsały niepokoje wśród miejscowych Qiangów. W 76 aby zapanować nad sytuacją przywrócono urząd Protektora Qiangów, który musiał walczyć z Miyu, synem wodza Dianyu, który niegdyś poddał się cesarstwu. Przez dziesięć lat prowadził on wojnę na małą skalę, jednak w 86 odniósł duży sukces pokonując armię Protektora Fu Yu i zabijając jego samego. W 87 następca Fu Yu, Zhang Yu, przekonał Miyu do poddania się, tylko po to by następnie otruć go w trakcie ceremonialnego bankietu. Ten zdradziecki akt okazał się błędem, ponieważ syn Miyu, Mitang, natychmiast rozpoczął kampanię zemsty przeciwko Chińczykom i problem okazał się na tyle poważny, że cesarz w ciągu roku trzy razy ogłaszał amnestię, obiecując darowanie kary skazańcom skierowanym do armii. Mitang został pokonany i zgodził się na rozejm, pozostał jednak nieprzejednanym wrogiem cesarstwa.
Uczeni, kalendarz i rytuały Od najmłodszych lat przyszły cesarz zdawał się być autentycznie zainteresowany konfucjanizmem, w szczególności Starym Tekstem Ksiegi Dokumentów oraz Zuozhuan. O ile jego ojciec cesarz Ming i dziadek cesarz Guangwu popierali Szkołę Nowego Tekstu, o tyle późniejsza generacja, pod wpływem racjonalnego podejścia Wang Chonga, utraciła wiarę w znaczenie interpretacji omenów i była mniej tolerancyjna dla złożoności apokryfów (Chenwei) oraz rozpowszechnienia „szczegółowych komentarzy”, którymi obrosły klasyczne księgi konfucjanizmu. Już w 76 nowy cesarz zaprosił na dwór przedstawiciela Szkoły Starego Tekstu, Jia Kui, który przedstawił memoriał przekonujący o wyższości Zuozhuan nad komentarzami Gongyang i Guliang do Kroniki Wiosen i Jesieni. Cesarz nagrodził Jia Kui i nakazał mu dobranie sobie dwudziestu młodych uczonych i przygotowanie nowych edycji Kroniki Wiosen i Jesieni oraz Zuozhuan, jak również porównania Starego i Nowego Tekstu Księgi Dokumentów oraz Księgi Pieśni wraz z komentarzem do Starego Tekstu Zhou Li.
Pomimo wsparcia ze strony samego władcy Jia Kui i jego koledzy byli w mniejszości i ich przeciwnicy ze Szkoły Nowego Tekstu, którym przewodził uczony Cesarskiego Uniwersytetu, Li Yu, przekonali cesarza by ten zwołał formalną debatę. Wzorem dla niej miała być debata w Pawilonie Kamiennej Fontanny przeprowadzona pod przewodnictwem cesarza Xuana w 51 p.n.e. Otwarta zimą 79 konferencja w Pawilonie Białego Tygrysa Północnego Pałacu trwała kilka miesięcy, a jej rezultaty zostały oficjalnie przedstawione w Rozprawach z Pawilonu Białego Tygrysa (白虎议奏, Bohu yizou), które to dzieło posłużyło następnie jako podstawa do sporządzenia streszczenia zatytułowanego „Wyczerpujące Dyskusje” (白虎通義, Bohu tongyi). Ban Gu był odpowiedzialny za znaczną część pracy nad Wyczerpującymi Dyskusjami.
Według Tjan Tjoe Soma Konferencja w Pawilonie Białego Tygrysa, której przewodził sam cesarz, miała na celu całościową rewizję klasyków i ich interpretacji. Cesarz, ze względu na swoją sakralną pozycję wyniesiony ponad zwykłych uczonych, miał tym samym położyć kres sporom pomiędzy zwolennikami Nowego i Starego Tekstu. Jednocześnie Tjan Tjoe Som zauważa jednak, iż zachowany tekst Bohu Tong odzwierciedla niemal w całości nauczanie Szkoły Nowego Tekstu. Być może mamy tutaj do czynienia z pewnymi późniejszymi interpolacjami czy wręcz fałszerstwami, nie zmienia to jednak faktu, iż Szkoła Nowego Tekstu utrzymała swoją dominację aż do końca epoki Han, „chociaż najbardziej energiczni i pełni wyobraźni uczeni należeli do tradycji Starego Tekstu”.