Na szczytach. Powieść współczesna – powieść Władysława Umińskiego z elementami fantastyki naukowej, opublikowana po raz pierwszy w odcinkach w 1900 roku, a w wydaniu książkowym w 1904 roku. Należy do nielicznych powieści Umińskiego przeznaczonych dla dorosłego, a nie młodzieżowego czytelnika.

Utwór przedstawia losy włoskiego chemika i wynalazcy Benedetta Furiniego, którego dążenie do dokonania przełomowego odkrycia prowadzi do konfliktu ze społeczeństwem.

Powieść jest interpretowana jako wczesny przejaw krytycznego stosunku Umińskiego do postępu technicznego.

Historia wydań Powieść ukazywała się w odcinkach w ilustrowanym czasopiśmie Tygodnik Mód i Powieści w numerach 34–52 z 1900 roku. W 1904 roku została wydana w Warszawie nakładem Towarzystwa Akcyjnego S. Orgelbranda Synów w tomie zawierającym także utwory Z odmętów morskich i Szczęście.

Fabuła Bohaterem powieści jest młody włoski chemik i wynalazca Benedetto Furini. Pochłonięty pracą naukową, stopniowo zaniedbuje rodzinę, przyjaciół i narzeczoną Angelę Dolce. Furini uważa, że odkrył sposób rozkładania pierwiastków chemicznych na prostsze składniki; podczas eksperymentów z siarką otrzymuje nieznany wcześniej gaz, który nazywa „genetikonem”. Przypisuje mu niezwykłe właściwości i przewiduje jego liczne zastosowania, m.in. jako źródła energii, w żegludze powietrznej i przy produkcji sztucznych diamentów. Dążąc do ukończenia badań, poświęca im niemal cały czas i majątek, sprzedając nawet rodzinną posiadłość. Angela, zaniepokojona jego stanem zdrowia i coraz większym pochłonięciem pracą, bezskutecznie nakłania go do odpoczynku.

Zachowanie Furiniego prowadzi do narastającego konfliktu z otoczeniem, które zaczyna uważać go za chorego psychicznie. Gdy wzburzony tłum atakuje jego laboratorium, wynalazca broni go z bronią w ręku i śmiertelnie rani jednego z napastników. Za namową psychiatry Orbetta zostaje następnie umieszczony w zakładzie dla osób chorych psychicznie, gdzie spędza dziewięć miesięcy. Po opuszczeniu zakładu dowiaduje się, że jego laboratorium już nie istnieje, a Angela związała się z jego dawnym przyjacielem Markiem Nogarim. Furini wyrusza w kilkuletnią podróż po świecie. Pod jej wpływem dochodzi do przekonania, że jego wcześniejsze dążenie do gwałtownego przekształcania świata było błędne, a rozwój społeczeństw powinien dokonywać się stopniowo.

Po powrocie do Włoch Furini godzi się z rodziną, Angelą i Markiem, wraca do życia towarzyskiego, a następnie żeni się z hrabianką Luigą Galiani. Zdobywa uznanie jako uczony i wynalazca, zostaje członkiem Akademii Nauk i osiąga powodzenie materialne. Pomimo pozornie szczęśliwego życia popełnia jednak samobójstwo, rzucając się do morza. Jego śmierć pozostaje dla otoczenia niezrozumiała; znajomi tłumaczą ją ostatecznie nawrotem choroby psychicznej, której oznak dopatrują się także w jego wcześniejszej działalności.

Analiza Krystyna Kuliczkowska zaliczyła Na szczytach do nielicznych powieści współczesnych Umińskiego skierowanych do dorosłego, a nie młodzieżowego czytelnika. Scharakteryzowała ją jako historię „wynalazcy-maniaka”, który ginie, ponieważ nie znalazł zrozumienia w społeczeństwie. Drugą powieścią Umińskiego tego rodzaju (dla dorosłego czytelnika) byli Wygnańcy (1906).

Według Kuliczkowskiej w powieściach tych Umiński przeciwstawiał się hasłom „sztuki dla sztuki” i negatywnie oceniał estetyzm pozbawiony społecznej użyteczności. Badaczka uznała jednak, że powieść młodzieżowa lepiej odpowiadała rodzajowi talentu pisarza: o ile w twórczości dla młodzieży potrafił uwolnić się od charakterystycznego dla epoki natrętnego dydaktyzmu, o tyle w powieściach dla dorosłych „staje się rezonerem i moralizatorem”.

Piotr Konieczny w The Encyclopedia of Science Fiction zwrócił uwagę na fantastycznonaukowy aspekt powieści. Odkryty przez Furiniego „genetikon”, mający powstać w wyniku rozłożenia pierwiastka chemicznego, przedstawiony jest jako potencjalne nowe źródło energii, mogące znaleźć zastosowanie m.in. w budowie statków powietrznych i produkcji sztucznych diamentów. Konieczny wiąże postać Furiniego z motywami wynalazcy i szalonego naukowca, porównując go do Geista z Lalki Bolesława Prusa, wskazując na wspólny obu postaciom wzorzec samotnego i niezrozumianego przez otoczenie pozytywistycznego uczonego. Zarówno Geist, pracujący nad metalem lżejszym od powietrza, jak i Furini dokonują odkryć, które w ich przekonaniu mogą doprowadzić do przełomu technologicznego, lecz spotykają się z niezrozumieniem współczesnych. Według Koniecznego Umiński przekształcił ten wzorzec w tragedię wynalazcy pozostającego w konflikcie ze społeczeństwem.

Agnieszka Kania zwróciła uwagę na Na szczytach w kontekście stosunku Umińskiego do nauki i techniki. Omawiając pojawiające się w jego późniejszej twórczości rozczarowanie technologią, postawiła pytanie, czy los wynalazcy z Na szczytach – człowieka pochłoniętego pracą i nierozumianego przez otoczenie – nie stanowił już wczesnej zapowiedzi późniejszego kryzysu wiary pisarza w postęp techniczny. Podobnie Konieczny uznał los Furiniego za zapowiedź późniejszego kryzysu wiary Umińskiego w postęp technologiczny. Badacz umieścił Na szczytach pomiędzy wcześniejszym, bardziej optymistycznym stosunkiem do techniki widocznym w W nieznane światy a późniejszą twórczością pisarza, w której zagrożenia związane z postępem technicznym nabrały większego znaczenia.

Przypisy

Kategoria:Polskie powieści fantastycznonaukowe Kategoria:Powieści fantastycznonaukowe z 1900 roku Kategoria:Powieści Władysława Umińskiego Kategoria:Polskie powieści dla dzieci i młodzieży