Powiat Jaroslau (niem. Landkreis Jaroslau, Kreishauptmannschaft Jaroslau, pol. powiat jarosławski) – jednostka administracyjna samorządu terytorialnego dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Funkcjonował od 12 grudnia 1939 do stycznia 1945. Siedziba władz powiatu oraz starostwa znajdowała się w Jaroslau (Jarosławiu).
Powiat miał bardzo wydłużony kształt, ciągnąc się od Rozwadowa po Przemyśl na długości około 120 km. Jego wschodnia granica biegła wzdłuż Sanu.
Historia 1939 Po wybuchu II wojny światowej obszary na zachód od Linii Mołotowa znalazły się pod okupacją niemiecką, w związku z czym rejon Jarosławia stał się obszarem przygranicznym z ZSRR.
12 grudnia 1939 Niemcy utworzyli Landkreis Jaroslau w dystrykcie krakowskim, obejmującyGemeindekarte des Generalgouvernements für die besten polnischen Gebiete (1940).Kreishauptmannschaft JaroslauAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.: lewobrzeżną część powiatu jarosławskiego (bez miasta Sieniawa, bez gmin Adamówka, Laszki i Radawa, bez głównej części gminy WiązownicaJeydnie Kostków z gromady Nielepkowice i Wielgosy z gromady Manasterz weszły w skład Landkreis Jaroslau., bez prawobrzeżnej części gminy MuninaBez gromad Koniaczów, Sobiecin, Surochów, Wietlin i Wysocko)., bez prawobrzeżnej części gminy RadymnoBez gromad Duńkowice, Grabowiec, Łazy, Michałówka i Nienowice). oraz mały skrawek gminy SieniawaJedynie Leżachów-Osada z gromady Leżachów wszedł w skład Landkreis Jaroslau. Pozostałe obszary weszły w skład dystryktu lubelskiego w GG (gromady Dąbrowica, Piskorowice i Rudka) bądź rejonu sieniawskiego w ZSRR (gromady Dybków, Wylewa i główna część gromady Leżachów).); cały powiat przeworski; prawie cały powiat łańcucki (oprócz głównej części gminy KuryłówkaJedynie Przychojec, Siedlanka i Stare Miasto z gminy Kuryłówka weszły w skład Landkreis Jaroslau); jedna trzecia powiatu niżańskiego (miasta Nisko i Rudnik, gminy Rudnik, Jeżowe, Kamień i Stany oraz większa część gminy NiskoNowa Wieś, Pławo, Racławice i Wolina); lewobrzeżną część powiatu przemyskiego (gminę Orzechowce, przedzielone granicą gminy Dubiecko, Krzywcza, Kuńkowce i Żurawica, fragmenty gmin Stubno (Dusowce, Walawa) i Olszany (Krasice) oraz lewobrzeżną część Przemyśla (Zasanie).
1940 13 lipca 1940 w Landkreis Jaroslau na przemyskim, lewobrzeżnym Zasaniu utworzono nowe miasto Deutsch-PrzemyslKreisfreie Stadt Deutsch PrzemyslRozporządzenie z dnia 27 czerwca 1940 r. (Dziennik Rozporządzeń dla Generalnego Gubernatorstwa, Nr. 1, str. 217). Nowe miasto Deutsch-Przemysl wyłączono z Landkreis Jaroslau, tworząc w nim starostwo miejskieAmtliches Gemeindeverzeichnis für das Großdeutsche Reich auf Grund der Volkszählung 1939.
1941 Wraz z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej 22 czerwca 1941 tereny obwodu lwowskiego zostały zajęte przez wojska niemieckie, a Galicja Wschodnia weszła 1 sierpnia 1941 w skład Generalnego Gubernatorstwa (GG)Grzegorz Mazur, Jerzy Skwara, Jerzy Węgierski, Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa. Na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 1 sierpnia 1941 prawie cały obszar Galicji Wschodniej utworzył nowy dystrykt o nazwie Dystrykt Galicja, jednak rejony laszkowski i sieniawski i reaktywowane na ich obszarze gminy Laszki, Radawa, Wiązownica i Sieniawa wraz z miastem Sieniawa) włączono 15 listopada 1941 do dystryktu krakowskiego, integrując je z Landkreis Jaroslau tamże. Gminy te zredukowano do dwóch w ciągu rokuAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GGGemeindekarte des Generalgouvernements für die besten polnischen Gebiete.
Ponadto w 1941 do dystryktu krakowskiego włączono obszary zniesionych radzieckich rejonów birczańskiego, chyrowskiego, dobromilskiego, medyckiego i przemyskiego), tworząc na nich Landkreis Przemysl. Do Landkreis Przemysl przyłączono równocześnie południowe pasmo Landkreis Jaroslau, czyli położoną na północ od Sanu część przedwojennego powiatu przemyskiegoPrzedwojenna gmina Orzechowce, przedzielone granicą przedwojenne gminy Dubiecko, Krzywcza, Kuńkowce i Żurawica, fragmenty przedwojennych gmin Stubno (Dusowce, Walawa) i Olszany (Krasice). wraz ze zniesionym powiatem miejskim Deutsch-Przemysl, który 15 listopada 1941 zintegrowano ponownie z dotychczas radzieckim (prawobrzeżnym) PrzemyślemRozporządzenie o utworzeniu gminy miejskiej Przemyśl, z dnia 1 listopada 1941 r. (Dziennik Rozporządzeń dla Generalnego Gubernatorstwa z dnia 30 listopada 1941 r., Krakau, Nr. 111, str. 658).. W związku z połączeniem obu części Przemyśla w jedno miasto, granice zjednoczonego Przemyśla znacznie rozszerzono, włączając do niego następujące lewobrzeżne obszary: część gminy Kuńkowce (gromady Kuńkowce, Ostrów oraz południowy fragment gromady Ujkowice) i część gminy Żurawica (gromady Buszkowice, Buszkowiczki i Żurawica oraz wschodni fragmentZ fragmentem przedwojennej gminy Popowice, stanowiącym niewielką część gromady Przekopana, położoną na północnym brzegu Sanu. gromady Bolestraszyce. Okrojone gminy Kuńkowce i Żurawica zniesiono. Pozostałą część pozbawionej siedziby gminy Kuńkowce włączono do gmin: Krzywcza (Bełwin, Korytniki, Łętownia i Wapowce), Orzechowce (Ujkowice) i OlszanyGminę tę reaktywowano na prawym brzegu Sanu (dotychczas w ZSRR). Jedynie Krasice (przed wojną także w gminie Olszany) były położone na lewm brzegu Sanu i przez to znajdowały się w latach 1939-41 w Generalnym Gubernatorstwie, gdzie włączono je do gminy Kuńkowce. (Krasice), natomiast pozostałą część pozbawionej siedziby gminy Żurawica (gromady Bolestraszyce, Wyszatyce, Dusowce i Walawa) przekształcono w nową gminę Wyszatyce, do której włączono także gromadę Małkowice z gminy Orzechowce. Znacznie powiększoną gminę Krzywcza zredukowano na zachodzie, włączając gromadę Nienadowa do gminy DubieckoGemeindekarte des Generalgouvernements für die besten polnischen Gebiete..
Tak więc w 1941 roku Landkreis Jaroslau utracił cztery południowe gminy a w zamian zyskał cztery wschodnie (pod względem powierzchni saldo wyszło na plus).
1943 1 października 1943 zmieniła się też znacznie zachodnia granica Landkreis Jaroslau w związku z utworzeniem na jego obszarze gminy Górno (największej pod względem powierzchni jednostki w dystrykcie krakowskim) dla potrzeb administracji poligonu sił powietrznych Luftwaffe i jej zaplecza. Gminę Górno utworzono ze wschodniej części tzw. obszaru specjalnego Truppenübungsplatz Süd Dęba, jednego z największych wojskowych terenów szkoleniowych Wehrmachtu. W związku z tym, do Landkreis Jaroslau włączonoKreishauptmannschaft Reichshof:
z Landkreis Reichshof (powiatu rzeszowskiego) fragment przedwojennego powiatu kolbuszowskiego: cały obszar gminy Raniżów (gromady Raniżów, Mazury i Zielonka), większą część gminy Dzikowiec (gromady Lipnica i Wilcza Wola oraz miejscowości Górale, Osia Góra, Poddębina i Zagroda) oraz mniejsze części gmin Sokołów (północna część gromady Górno i gromada Turza) i Majdan (miejscowości Klatki i Koziołek); z Landkreis Dębica (powiatu dębickiego) fragment przedwojennego powiatu tarnobrzeskiego: wschodnią połowę gminy Grębów (gromada Jamnica oraz miejscowości Zapolednik i Sulichów) oraz niezamieszkaną południowo-zachodnią część gminy Charzewice na zachód od Rozwadowa.
W związku z powyższym zmieniono także strukturę wewnętrzną powiatu na omawianym obszarze, zarówno w zakresie liczby jak i granic gmin. Wreszcie wysiedlono dużą ilość wsi, tworząc jednocześnie nowe wsie w dawnych przysiółkach położonych na obrzeżach gminy, zostawiając środek wyludniony dla potrzeb poligonu. Wysiedlono całą gminę Stany, części gmin Nisko (Nowosielec) i Rudnik (Kończyce) oraz prawie całą gminę Jeżowe: pozostawiono przy niej tylko Jeżowe, a Groble i Sibigi włączono do gminy Górno. Do gminy Górno włączono także części miasta Niska (Barce, Podwolina, Warchoły), gminy Nisko (Chyły) i gminy Kamień (Krzywdy). Wreszcie część gminy Kamień (gromadę Łętownia) włączono do gminy Jelna, którą przekształcono w gminę Wola Zarczycka.
1944–1945 Po zajęciu prawobrzeżnych terenów Landkreis Jaroslau przez Armię Czerwoną 23 lipca 1944, zostały one włączone ponownie do ZSRR, gdzie reaktywowano (m.in.) rejony sieniawski, laszkowski i przemyski). Zajęcie lewobrzeżnych terenów Landkreis Przemysl przez ZSRR spowodowało ich ponowne włączenie do Landkreis Jaroslau – dotychczasowe gminy Dubiecko i Krzywcza (właściwie ich lewobrzeżnych części) oraz reaktywowane gminy Kuńkowce oraz gminę Żurawica (ta ostania w miejsce gminy Wyszatyce). Przyczyną tego był ponowny podział Przemyśla na Sanie co spowodowało rozpad Wielkiego Przemyśla, przez co wszystkie wsie włączone do niego w 1941 roku zostały ponownie z niego wyłączoneJan Różański – "Przemyśl w latach drugiej wojny światowej", w: "Tysiąc lat Przemyśla" tom II, PWN, Warszawa Kraków 1974. Małkowice, dotychczas w gminie Wyszatyce, powróciły do gminy Orzechowce. 1 stycznia 1945 Landkreis Jaroslau podzielony był na 34 gminy.
Po wojnie Tereny Landkreis Jaroslau formalnie zostały "wyzwolone" przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945 w związku z rozwiązaniem dystryktu krakowskiego, kiedy to przywrócono przedwojenny podział na powiaty (na omawianym obszarze przywrócono powiaty jarosławski, łańcucki, kolbuszowski, niżański, przeworski i tarnobrzeski). Południowe cztery gminy przemyskie (Dubiecko, Krzywcza, Kuńkowce i gminę Żurawica pozostały tymczasowo w granicach reaktywowanego powiatu jarosławskiego w szczątkowym województwie lwowskim do marca 1945.
W marcu 1945, w wyniku wytyczenia granicy między ZSRR a Polską, około 2/3 rejonu przemyskiego włączono do Polski1944 рік в історії (history.org.ua), gdzie weszły w skład reaktywowanego powiatu przemyskiego, do którego przyłączono gminy Dubiecko, Krzywcza, Kuńkowce i Żurawica z powiatu jarosławskiegoInformator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej – 1948 r.. Składy gmin sprzed wojny zostały generalnie zachowane. Jedynie dwie lewobrzeżne gromady przedwojennej gminy Stubno – Dusowce i Walawa – nie prowróciły do gminy Stubno po jej reaktywowaniu, lecz pozostały w gminie Żurawica; także gromada Ujkowice nie powróciła do gminy Kuńkowce, pozostając w gminie Orzechowce, gromada Krasice nie powróciła do gminy Olszany, pozostając w gminie Kuńkowce, a gromada Nienadowa nie powróciła do gminy Krzywcza, pozostając w gminie DubieckoWg Wykazu Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. 8 sierpnia 1945 wszystkie omawiane obszary weszły w skład nowego woj. rzeszowskiego.
Zmiany w składzie powiatu Skład administracyjny Landkreis Jaroslau zmieniał się następująco na przestrzeni lat:
W latach 1939–1940: miasta Jaroslau, Kańczuga, Leżajsk, Łańcut, Nisko, Przeworsk, Radymno i Rudnik, gminy Chłopice, Czarna, Dubiecko, Giedlarowa, Grodzisko Dolne, Jaroslau, Jelna, Jeżowe, Kamień, Kańczuga, Kosina, Krzywcza, Kuńkowce (z fragmentem zniesionej gminy OlszanyKrasice, położone w głębokim zakolu Sanu, jednak na lewym brzegu.), Leżajsk, Łańcut, Manasterz, Markowa, Nisko, Orzechowce, Pruchnik, Przeworsk, Radymno, Roźwienica, Rudnik, Stany, Tryńcza, Żołynia i Żurawica (z fragmentem zniesionej gminy StubnoDusowce i Walawa). W latach 1940–1941, jak powyżej, lecz: 13 lipca 1940 na Zasaniu utworzono nowe miasto Deutsch-Przemysl, do którego włączono części gmin Kuńkowce (Kuńkowce i Ostrów) i Żurawica (Buszkowice, Buszkowiczki i Żurawica); nowe miasto wyłączono równocześnie z Landkreis Jaroslau, tworząc w nim powiat grodzki; pozostałą część pozbawionej siedziby gminy Kuńkowce włączono do gmin: Krzywcza (Bełwin, Korytniki, Krasice, Łętownia i Wapowce) i Orzechowce (Ujkowice), z gminy Krzywcza wyłączono gromadę Nienadowa, włączając ją do gminy Dubiecko; pozostałą część pozbawionej siedziby gminy Żurawica (Bolestraszyce, Wyszatyce, Dusowce i Walawa) przekształcono w gminę Wyszatyce, do nowej gminy Wyszatyce włączono gromadę Małkowice z gminy Orzechowce. W latach 1941–1943, jak powyżej, lecz: