Oryks (Oryx) – rodzaj ssaków z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae). Oryksy znane były już starożytnym Egipcjanom, którzy często przedstawiali ich wizerunki na reliefach.
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce i na Półwyspie Arabskim.
Morfologia Długość ciała 153–235 cm, długość ogona 37–60 cm, długość ucha 197–23 cm, długość tylnej stopy 47–52 cm, wysokość w kłębie 81–125 cm; długość rogów 70–150 cm; masa ciała samic 54–210 kg, samców 65–240 kg. Wzór zębowy: I C P M (x2) = 44.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1816 roku francuski zoolog i anatom Henri Marie Ducrotay de Blainville w artykule zatytułowanym O kilku gatunkach ssaków z rzędu przeżuwaczy, opublikowanym w czasopiśmie „Bulletin de la Société philomathique de Paris”. De Blainville wymienił kilka gatunków – Antilope gazella , Antilope equina , †Antilope leucophaea , Antilope oryx (= Capra gazella ) i Antilope leucoryx – z których gatunkiem typowym jest (absolutna tautonimia) Antilope oryx (oryks południowy).
Etymologia Oryx (Onyx): orux, ορυγος orugos ‘antylopa o spiczastych rogach’. Aegoryx: gr. αιξ aix, αιγος aigos ‘koza, kozioł’; ορυξ orux, ορυγος orugos ‘antylopa o spiczastych rogach’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Cemas algazel (= Antilope dammah ). Sivoryx: Siwalik, Indie; rodzaj Oryx . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Sivoryx cautleyi (= †Antilope sivalensis ). Praedamalis: ‘zanim, przed’; rodzaj Damalis (sasebi). Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Praedamalis deturi . Aeotragus: gr. αιων aiōn ‘okres istnienia, generacja’; τραγος tragos ‘kozioł’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Aeotragus garussi (= †Praedamalis deturi ).
Podział systematyczny W zależności od ujęcia systematycznego do rodzaju zalicza się 4 lub 6 (wyodrębnione z O. beisa – O. gallarum i O. callotis) występujących współcześnie gatunków; tutaj klasyfikacja za Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023): Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150x150pxOryx beisa (Rüppell, 1835)oryks pręgoboki3 podgatunkiobecnie występuje głównie w Etiopii, północnej i wschodniej Kenii, północno-wschodniej Tanzanii i niewielka populacja w Sudanie Południowym (Park Narodowy Boma); zakres wysokości: 0–1700 m n.p.m.DC: 153–170 cmDO: 45–50 cmMC: 116–209 kgcentruj|150pxOryx gazella(Linnaeus, 1758)oryks południowygatunek monotypowystrefa sucha w Namibii, większości Botswany, Południowej Afryce (Prowincja Przylądkowa Północna, nieznacznie dalej na wschód i południe), Zimbabwe oraz południowo-zachodniej Angoli (gdzie prawdopodobnie wymarł)DC: 180–195 cmDO: 48–52 cmMC: 190–240 kgcentruj|150pxOryx dammah(Cretzschmar, 1827)oryks szablorogigatunek monotypowypierwotnie występował na północnym i południowym krańcu pustyni Sahara; reintrodukowany w Czadzie, Tunezji i SenegaluDC: 159–175 cmDO: 37–44 cmMC: 180–200 kgcentruj|150pxOryx leucoryx(Pallas, 1777)oryks arabskigatunek monotypowywymarły na wolności do 1972 r.; wolno żyjące zwierzęta zostały ponownie wprowadzone w Izraelu, Jordanii, południowo-zachodniej Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratach Arabskich i środkowo-zachodnim OmanieDC: 153–235 cmDO: 45–60 cmMC: 54–75 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony.
Opisano również kilka gatunków wymarłych: Oryx deturi (plejstocen) Oryx eleulmensis (plejstocen) Oryx howelli (pliocen) Oryx sivalensis (miocen)
Uwagi
Przypisy Nazwy zwyczajowe za:
Bibliografia
Kategoria:Wołowate