Galicyzmy w języku niemieckim – zapożyczenia z języka francuskiego, wyrazy obce w języku niemieckim pochodzące z języka francuskiego. Język francuski jest na drugim miejscu – za łaciną – wśród języków, z których do słownictwa niemieckiego przeszło najwięcej zapożyczeń.
Rys historyczny Panująca w XIII wieku (okres średnio-wysoko-niemiecki) niemiecka kultura rycerska pozostawała pod wpływem rycerskiej kultury francuskiej, w związku z czym do kształtującego się dopiero języka niemieckiego przedostały się liczne zapożyczenia z języka francuskiego. Historycy języka odnotowali ok. 700 wyrazów pochodzenia francuskiego z tego okresu, ok. 180 z nich istnieje nadal we współczesnym języku niemieckim. Zapożyczono nawet morfemy słowotwórcze, por. sufiksy (obecne formy): -ei (Partei), -ieren (halbieren).
Kolejna fala zapożyczeń francuskich datuje się na okres od XVI wieku. Wiek XVII i XVIII to wielki wpływ francuskiej kultury, w tym kultury dworskiej Ludwika XIV na osłabione wojną trzydziestoletnią Niemcy. Wzorowano się na francuskim stylu życia, przejmowano zwyczaje towarzyskie, modę, kuchnię francuską. Z kolei konflikty zbrojne między Niemcami i Francją spowodowały powstanie pewnej ilości galicyzmów w zakresie wojskowości. Język francuski był wtedy nie tylko źródłem nowych wyrazów/wyrażeń, językiem francuskim posługiwano się w dyplomacji i wśród wykształconej elity. Funkcjonował też jako język porozumiewania się w sytuacjach codziennych, często również w środowiskach mieszczańskich. W 1750 roku francuski filozof Voltaire pisze z Poczdamu, że czuje się tutaj niczym we Francji. Tutaj używa się wszędzie języka francuskiego, a niemiecki jest tylko dla żołnierzy i dla koni.
Z zestawienia haseł ze Słownika Wyrazów Obcych (Deutsches Fremdwörterbuch) dla okresu XV - XIX wiek jednoznacznie wynika, że wśród języków źródłowych najwięcej poświadczeń nowych zapożyczeń wykazuje łacina przed językiem francuskim.
Przykłady galicyzmów Galicyzmy w kolejności chronologicznej i z podziałem na działy tematyczneRudolf Telling: Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten, 1987, s. 98–113.Friedrich Kluge (bearb. von Elmar Seebold): Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 23. erweit. Aufl. Berlin – New York 1999.:
XIII wiek
Abenteuer, Flöte, Harnisch, Lanze, Palast, Preis, Posaune, Stiefel, Tanz, Turnier
XV – XVI wiek
UBIÓR, OZDOBY
Galosche, Garderobe, Jacke, Juwel, Kapotte, Medaille, Pantoffel, Puder
KULINARIA
Appetit, Biskuit, Büfett, Frikassee, garnieren, Kompott, Melone, Serviette, Soße, Torte
WOJSKOWOŚĆ I MILITARIA
Artillerie, Bataillon, Defensive, Flanke, Fort, General, Kapitulation, Karabiner, Kommandeur, Kompanie
XVII-XVIII wiek
ŻYCIE TOWARZYSKIE
Bagatelle, Ball, Eleganz, Elite, Etikette, Fauxpas, frivol, Intrige, kokett, Kompliment, miserabel, Mode, nobel, Pedant, pikant, Promenade, räsonieren, Rendesvous, riskant, Sensation, vis-à-vis
ŻYCIE SPOŁECZNE
Attitüde, Clique, Eklat, Gruppe, kritisieren, Masseur, Niveau, Renommee, Skandal
NAZWY POTRAW
Aprikose, Bonbon, Bouillon, Champagner, Champignon, Delikatesse, Frikadelle, Gelee, Kaffee, Konfitüre, Kotelett, Limonade, Marinade, Marmelade, Omelett, Purée, Ragout, Roulade
ARCHITEKTURA
Balkon, Balustrade, Etage, Loge, Mansarde, Nische, Palais, Salon, Souterrain, Suite, Terasse
SZTUKA I MUZYKA
Atelier, Barock, Ensemble, Essay, Estrade, Genre, Kulisse, Medaillion, Menuett, Orchester, Ouvertüre, Porträt, Refrain, Regisseur
UBIÓR
Bijouterie, Bluse, Dekoletté, Dessin, Eau de Cologne, Frisur, Garderobe, Korsett, Kostüm, Krawatte, Parfüm, Toilette
RELACJE POKREWIEŃSTWA
Cousine, Mama, Neffe, Onkel, Tante
WOJSKOWOŚĆ
Aggression, Appell, attackieren, Bombardement, Bravour, Deserteur, Eskorte, Etappe, Front, Gendarm, Offizier, patrouillieren
A pod koniec XVIII wieku widoczny jest w języku niemieckim wpływ wydarzeń rewolucji francuskiej z 1789 roku:
Bürokratie, fraternisieren, Guillotine, Koalition, Kokarde. Komitee, liberal
XIX – XX wiek
POLITYKA
W XIX wieku, głównie w pierwszych dziesięcioleciach, przechodzą do języka niemieckiego wyrazy związane z polityką i ruchem robotniczym:
Attaché, Bourgeoisie, Chauvinismus, Claqueur, Expansion, kollaborieren, Loyalität, Proletariat, Reportage, Sabotage, Sozialismus
NAZWY POTRAW
Aperitif, Baguette, Camembert, Croissant, Dragee, Kroketten, Margarine, Mayonnaise, Menü, Nougat, Pommes frites
UBIÓR, OZDOBY
Accessoires, Brosche, Dessous, Jackett, Komplet, Konfektion, Kosmetik, Maniküre, Sandalette, Velours
INNE
Beton, brisant, Devisen, Enfant terrible, Equipe, Flair, Grand Prix, Hausse, Kabarett, Kader, Karambolage, Klischee, kolportieren, manuell, Marge, markant, Panne, Pose, prätentiös, Reklame, remis, Schick, Turbine, Varieté
Rodzaje zapożyczeń wśród galicyzmów języka niemieckiego Wśród galicyzmów można wyróżnić wyrazy, które są co prawda bezpośrednimi zapożyczeniami z języka francuskiego, ale pośrednimi zapożyczeniami z innych języków, np. Kaffee < franc. < włoski < turecki < arabski. Z kolei Expansion to bezpośrednie zapożyczenie z francuskiego expansion, które jest zapożyczeniem od łacińskiego expansioFriedrich Kluge: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 1999, s. 311..
Oprócz typowych zapożyczeń leksykalnych mamy do czynienia z kalkami leksykalnymi, a więc konstrukcjami, które są odwzorowaniem wyrazów/wyrażeń francuskich, np.:
Ausstellung (exposition), Halbwelt (demi monde), Hellseher (clair voyant), Kriegserklärung (déclaration de la guerre), Tagesordnung (ordre du jour), Auf Wiedersehen! (Au revoir!), Großmutter (grande mère)
Nie są rzeczywistymi zapożyczeniami z francuskiego – mimo francuskiej formy – takie wyrazy jak: die Blamage (franc. la honte), der Friseur (le coiffeur) – nie ma bowiem w języku francuskim analogicznych form.
Galicyzmy a puryzm językowy Wpływy języka francuskiego na słownictwo niemieckie były intensywnie zwalczane przez niemieckich purystów w XIX wieku. Zastępowano galicyzmy w słownikach zniemczających (por. Campe), w tym w słownikach specjalistycznych, por. słownik z nazwami potraw Dungera/Lößnitzera (Deutsche Speisekarte) z roku 1888.
Zobacz też italianizmy w języku niemieckim arabizmy w języku niemieckim anglicyzmy w języku niemieckim
Przypisy
Bibliografia Peter Eisenberg: Das Fremdwort im Deutschen. Berlin etc.: de Gruyter, 2011. ISBN 978-3-11-023564-7. Friedrich Kluge (bearb. von Elmar Seebold): Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 23. erweit. Aufl. Berlin – New York: de Gruyter, 1999. Ryszard Lipczuk: Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków: Universitas, 2014. ISBN 97883-242-2332-9. Norbert Morciniec: Historia języka niemieckiego. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut, 2021. ISBN 978-83-7977-607-8. Peter von Polenz: Geschichte der deutschen Sprache.10. Aufl. Berlin – New York: de Gruyter, 2009. ISBN 978-3-11-017507-3. Wilhelm Schmidt: Deutsche Sprachkunde. Ein Handbuch für Lehrer und Studierende, 10. Aufl. Berlin: Volk und Wissen, 1985. Rudolf Telling: Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten. Berlin: Volk und Wissen, 1987.
Kategoria:Język niemiecki Kategoria:Język francuski Kategoria:Zapożyczenia z języków indoeuropejskich Kategoria:Postawy wobec języka