Pomnik Jana III Sobieskiego – pomnik upamiętniający Jana III Sobieskiego, znajdujący się w Krakowie, w dzielnicy II Grzegórzki w parku Strzeleckim, przy ul. Lubicz 16, na Wesołej.
Historia Przygotowania do budowy Inicjatywa wzniesienia w przestrzeni parkowej monumentu powstała podczas ceremonii prezentacji posągu Zygmunta Augusta. 14 czerwca 1883 roku Zarząd Krakowskiego Towarzystwa Strzeleckiego (TSK) podczas posiedzenia bez głosów sprzeciwu przyjął postulat, aby w tym samym roku kalendarzowym na terenie Ogrodu Strzeleckiego wznieść monument poświęcony Janowi III Sobieskiemu. Zgodnie z uchwałą, forma obiektu miała nawiązywać do wyglądu pomnika Zygmunta Augusta.
Nadzór nad całokształtem prac przygotowawczych Zarząd powierzył dwóm wiceprezesom TSK – Antoniemu Łuszczkiewiczowi oraz Janowi Hajdukiewiczowi. Tego samego dnia nawiązali oni kontakt z Walerym Gadomskim, profesorem Szkoły Sztuk Pięknych, w celu zlecenia mu realizacji monumentu. Gadomski zobowiązał się do wyrzeźbienia postaci polskiego monarchy, ustalając wysokość figury na 210 centymetrów. Zadeklarował również wykonanie piaskowcowej bazy o wysokości 3 metrów i 15 centymetrów, opartej na przedłożonej koncepcji projektowej, a także przeprowadzenie prac fundamentowych i montażowych gotowego obiektu.
Formalny kontrakt między obiema stronami został zawarty 16 czerwca 1883, dwa dni po wstępnych ustaleniach. Na mocy tego porozumienia monument, którego parametry techniczne i wygląd zewnętrzny określono w zaakceptowanym przez TSK projekcie rysunkowym, miał zostać sfinalizowany do 8 września. Z całkowitej kwoty wynagrodzenia autorskiego opiewającej na 1200 zł, Gadomski zadeklarował zwrot 100 zł jako darowiznę na fundusz budowy obiektu.
Wówczas skierowano odezwę do członków Bractwa o przekazywanie dobrowolnych wpłat na poczet monumentu. Koordynację gromadzenia kapitału powierzono Fryderykowi Friedleinowi. Wśród 156 osób należących do TSK partycypację finansową zadeklarowało 108 członków, wnosząc kwoty w przedziale od 1 do 100 zł. Najwyższe sumy, wynoszące 100 zł, przekazali: Walery Gadomski, Jan Götz, Antoni Łuszczkiewicz, a także ówczesny król kurkowy, architekt Jacek Matusiński.
Dokumentacja finansowa dotycząca wzniesienia monumentu monarchy, opracowana 8 października 1883 roku przez zespół w składzie: Adolf Opida, Antoni Łuszczkiewicz oraz Jan Hajdukiewicz, wskazuje, że Krakowskie Towarzystwo Strzeleckie wydatkowało na ten cel łącznie 1464 zł i 81 centów. Kwota ta była o 95 zł r. oraz 64 centy niższa od kapitału zgromadzonego w drodze publicznej zbiórki.
Budowa i lata późniejsze Za realizację rzeźbiarską odpowiadał Michał Korpal. Inauguracja monumentu odbyła się 12 lub 13 września 1883 roku z okazji 200. rocznicy bitwa pod Wiedniem.
Pierwotna lokalizacja monumentu znajdowała się na obrzeżach Ogrodu Strzeleckiego, na tyłach pałacyku w pobliżu oranżerii. Relokacja obiektu w pobliże posągu Zygmunta Augusta nastąpiła w początkowych latach XX stulecia, co było następstwem ograniczenia obszaru ogrodu poprzez jego parcelację; w tym punkcie rzeźba pozostaje współcześnie.
Prawdopodobnie w trakcie tamtych przenosin uszkodzeniu uległ miedziany atrybut w postaci buławy, dzierżony przez monarchę w prawym ręku. Z upływem czasu element ten został całkowicie utracony, jednak w pierwszej połowie lat 30. XX wieku, przypuszczalnie w związku z nadchodzącym jubileuszem bitwy pod Wiedniem, detal ten został zrekonstruowany przez Bractwo Kurkowe. Pierwotną wersję z miedzi zastąpiono wówczas elementem wykonanym z kamienia. Z czasem uformował się zwyczaj, zgodnie z którym każdorazowo nowo mianowany król kurkowy podczas uroczystości intronizacyjnych uczestniczył wraz z członkami konfraterni we wspólnej fotografii na tle tego właśnie pomnika.
Rozwiązanie Towarzystwa Strzeleckiego po zakończeniu II wojny światowej postawiło pomnik w sytuacji zagrożenia. Ówczesny prezes TSK, Wincenty Bogdanowski, odnotował w swojej relacji, iż w okresie stalinizmu władze miejskie nakazały usunięcie posągów Zygmunta Augusta oraz Jana Sobieskiego z terenu ogrodu. Unikając bezpośredniej realizacji tego polecenia, członkowie stowarzyszenia dokonali aktu darowizny monumentów na rzecz miasta. Plan likwidacji rzeźb wiązał się z projektem rozbudowy gmachu Muzeum Lenina o nowe skrzydło, które miało zajmować część ogrodu i być zwieńczone pomnikiem Stalina. Do rozbiórki ostatecznie nie doszło.
Opis mały|lewo|188x188px Materiałem użytym do stworzenia monumentu był wapień pińczowski. Figura prezentuje postać tryumfującego Jana III Sobieskiego w narodowym ubiorze i napierśniku, opartą na karabeli oraz buławą dzierżoną w prawym ręku.
Frontową płaszczyznę wyniosłej, profilowanej bazy zajmuje tablica z dwuwierszową inskrypcją o treści: „JAN III SOBIESKI / KRÓL POLSKI”. W dolnej części postumentu, na motywach laurowych, umieszczono wykuty w skale herb rodowy Sobieskich – Janina.
Zobacz też Lista krakowskich pomników
Przypisy
Kategoria:Pomniki w Krakowie