Wielkopolska Izba Rolnicza – jednostka samorządu gospodarczego rolnictwa i instytucja publiczno-prawna, ustanowiona w celu zorganizowania zawodu rolniczego oraz w dziedzinie działalności rolnictwa. Samorząd rolniczy stanowił zdecentralizowaną formą administracji publicznej o charakterze przymusowym, obejmujących wszystkich rolników. Pojęcie rolnictwo obejmowało – oprócz rolnictwa – również leśnictwo, ogrodnictwo, hodowlę zwierząt i ryb oraz inne gałęzie wytwórcze związane z gospodarstwem rolnym.

Powstanie Izby Wielkopolska Izba Rolnicza powstała jako pierwsza izbą na ziemiach polskich. Jej rodowód sięga 1895 r., kiedy zorganizowana została w rejencji poznańskiej w oparciu o pruską ustawę o izbach rolniczych z 1894 rZbiór ustaw pruskich nr 9686 s. 126.. Pierwotnie nadano jej nazwę Izba Rolnicza w Poznaniu, którą w 1920 r. dekretem Ministra b. dzielnicy pruskiej zmieniono na Wielkopolska Izba RolniczaDekret Ministra b. Dzielnicy Pruskiej dotyczący Izby Rolniczej w Poznaniu. Dziennik Urzędowy Ministerstwa b. Dzielnicy Pruskiej, 1920 nr 16, poz. 157..

Po odzyskaniu niepodległości w 1919 r. powołano Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej z uprawnieniami do przejęcia od władz pruskich wszelkich władz i urzędów pod bezpośrednie kierownictwo władz polskichUstawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu b. dzielnicy pruskiej. Dz. U.1919 nr 64, poz. 385.. Proces spolonizowania pruskiej izby rolniczej polegał na dostosowanie ustawodawstwa pruskiego do aktualnej sytuacji politycznej i społeczno-gospodarczej kraju. Decyzją Ministra b. dzielnicy pruskiej z 1919 r. przejęto cały stan posiadania izby, w postaci nieruchomości, zasobów, szkół rolniczych, stacji doświadczalnych i dokumentów (ksiąg zwierząt zarodowych). Przejmując izbę, Polacy obsadzili swoimi urzędnikami stanowiska zajmowane wcześniej przez Niemców, pozostawiając dawną strukturę wydziałówKamil Sikora, Izby rolnicze jako forma samorządu gospodarczego w Polsce, Studia Iuridica Lublinensia 2012, nr 17, 103-123.Stanisław Miklaszewski, Izby rolnicze, Zarys rozwoju samorządu rolniczego w Europie współczesnej, Nowe prawo o izbach rolniczych, Warszawa 1933.Grzegorz Wysocki, Historia samorządu rolniczego na ziemiach polskich na przykładzie Wielkopolskiej Izby Rolniczej, Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, nr 2/108, 2022..

Rozporządzeniem Ministra b. dzielnicy pruskiej z 1920 r. o izbach rolniczych nadano izbie statut oraz wybrano prezesa IzbyRozporządzenie dotyczące zmiany ustawy o izbach rolniczych z dnia 30 czerwca 1894 r., Dziennik Urzędowy Ministerstwa b. Dzielnicy Pruskiej, 1920 nr 16, poz. 156.. Podstawowym zadaniem izby było współdziałanie z administracją rządową, reprezentacja i obrona interesów rolnictwa i leśnictwa, zakładanie i prowadzenie szkół rolniczych, stacji doświadczalnych oraz popieranie postępu rolniczegoKatarzyna Walkowiak, Rola izb rolniczych w rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce, Wyższa Szkoła Bankowa, Poznań 2008.. Funkcje wykonawcze sprawował dyrektor izby, któremu podlegały następujące wydziały kierowane przez naczelnikówRocznik Wielkopolskiej Izby Rolniczej w Poznaniu na rok 1924, Wydawnictwo własne, Poznań 1924.:

Wydział Ekonomiczny, Wydział Szkolnictwa Rolniczego, Wydział Leśnictwa, Wydział Hodowli Inwentarza, Wydział Nasienny, Wydział Produkcji Rolniczej, Wydział Książkowości Rolniczej, Wydział Budownictwa Wiejskiego, Wydział Stacji Doświadczalnych, Wydział Organizacji Małorolnych, Wydział Wydawnictw.

W 1924 r. ogólna liczba zatrudnionego pracowników wynosiła 147 osób, w tym personel urzędniczy, nauczyciele, specjaliści i doradcy.

Izba rolnicza wg ustawy z 1928 r. Rozwój izb rolniczych w okresie międzywojennym można podzielić na dwa okresy. W pierwszym okresie obejmującym lata 1918–1928 na terenie kraju funkcjonowały trzy izby rolnicze – w Poznaniu, Toruniu i Katowicach. Wielkopolska izba Rolnicza i Pomorska Izba Rolnicza powstały decyzją Ministra b. dzielnicy pruskiej. Natomiast Śląska Izba Rolnicza działała na podstawie autonomicznej ustawy Sejmiku Śląskiego i podlegała Wojewodzie Śląskiemu, dlatego Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych nie posiadał bezpośrednich uprawnień w stosunku do tej izby.

W 1922 r. podjęto próbę utworzenia izb rolniczych na jednolitych zasadach w całym państwie, jednak negatywna opinia w Związku Polskich Organizacji Rolniczych, wstrzymała prace legislacyjne. Dopiero rozporządzeniem Prezydenta RP z 1928 r. zdefiniowano izby jako jednostki samorządu gospodarczego i osobę publiczno-prawną, działającą na obszarze jednego województwaRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U. 1928 nr 39, poz. 385.. Istota samorządowego charakteru izb rolniczych wyrażała się w wykonywaniu przez nie praw zwierzchnich w stosunku do członków, których przynależność do izb rolniczych była obligatoryjna. Izby posiadały charakter powszechny, mogły zatem reprezentować interesy wszystkich rolników i bronić całego rolnictwa.

Według statutu nadanego Izbie w 1929 r. organami Izby były – rada Izby, zarząd Izby i prezes IzbyRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 marca 1929 r. o nadaniu nowego statutu Wielkopolskiej Izbie Rolniczej. Dz. U. 1929 nr 17, poz. 140.. Rada Izby składała się z 70 radców pochodzących z wyboru oraz 14 pochodzących z nominacji. Wśród ogólnej liczby radców pochodzących z wyboru wchodziło 48 radców z okręgów wyborczych i 22 radców z wyboru ze społecznych organizacji rolniczych. Radzie nadano dużo kompetencji, w tym wybór prezesa i wiceprezesa izby, wybór członków zarządu Izby oraz ich zastępców, uchwalenie preliminarza budżetowego oraz zatwierdzanie sprawozdań rachunkowych Izby. Dla przeprowadzenia wyborów radców ustanowiono 24 okręgów wyborczych, przy czym w każdym okręgu wybierano po dwóch radców.

Izba rolnicza wg ustawy z 1932 r. Wprowadzenie w 1932 r. nowelizacji ustawy o izbach rolniczych wynikało z potrzeby nawiązania bliższej współpracy izb z samorządem terytorialnymRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o zmianach w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 94, poz. 817.Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 22 listopada 1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 2, poz. 16.. Do zadań izb rolniczych należało współdziałanie z władzami państwowymi przy wykonywaniu nadzoru nad działalnością powiatowych związków samorządowych. Jednym z najważniejszych celów tego współdziałania było zapewnienie jednolitości prowadzonej przez obydwie organizacje samorządowe akcji popierania rolnictwa.

Drugim problemem określony w ustawie z 1932 r. było bardziej precyzyjne określenie dochodów izb rolniczych. W ustawie z 1928 r. w sposób enigmatyczny określono, że dochody pochodzą z opłat za świadczenia i usługi, z własnego majątku oraz z zasiłków rządowych i samorządowychStanisław Miklaszewski, Izby rolnicze, Związek Izb i Organizacji Rolniczych, Warszawa 1934..

Dopiero w 1932 r. przyjęto, że gospodarka finansowa Izby funkcjonowała w granicach ustalonych w budżecie, zaś dochody izby składały się z:

3% udziału w ogólnej kwocie państwowego podatku gruntowego, pobranego w okręgu Izby, 50% kwot uzyskiwanych z okręgu izby na podstawie przepisów obowiązujących o finansach komunalnych, opłat ustanowionych na rzecz izby na mocy obowiązujących ustaw, opłat za świadczenia i usługi oddawane rolnikom przez izbę, zasiłków rządowych, samorządowych lub innych.

Zadania Izby Do zadań izb rolniczych należało:

przedstawicielstwo i obrona interesów rolnictwa, samodzielne przedsiębranie – w granicach obowiązujących przepisów prawa – środków w zakresie wszechstronnego popierania rolnictwa, wykonywanie czynności powierzanych izbom rolniczym przez ustawy ł rozporządzenia oraz współdziałanie z władzami rządowymi i samorządowymi we wszelkich sprawach dotyczących rolnictwa, w szczególności zaś przy wykonywaniu przez te władze nadzoru nad działalnością powiatowych samorządów terytorialnych i zapewnianiu jednolitości prowadzonej przez te samorządy akcji w dziedzinie rolnictwa.

Cele Izby W urzeczywistnianiu przedstawicielstwa i obrony interesów rolnictwa izby rolnicze miały na celu:

występowanie do władz rządowych i samorządowych z wnioskami o ogólnych potrzebach rolnictwa oraz o potrzebach rolnictwa ich okręgów, wydawanie opinie w sprawach dotyczących rolnictwa, w szczególności zaś opinie o projektach ustaw i rozporządzeń z zakresu rolnictwa oraz innych dziedzin, mających znaczenie dla rolnictwa, delegowania swoich przedstawicieli do istniejących przy władzach rządowych organów doradczych, wyznaczania na żądanie właściwych władz lub osób zainteresowanych rzeczoznawców do wydawania opinii, stwierdzania stanu faktycznego oraz innych działań, wymagających wiarogodności i znajomości rzeczy w sprawach dotyczących rolnictwa, składania Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych sprawozdania o stanie rolnictwa w ich okręgach.

Samodzielne popieranie rolnictwa W zakresie samodzielnego popierania rolnictwa do zadań izb rolniczych w szczególności należało:

zakładanie i utrzymywanie szkół rolniczych oraz szerzenie oświaty rolniczej pozaszkolnej, organizowanie doświadczalnictwa we wszystkich gałęziach produkcji rolnej, organizowanie wystaw i pokazów rolniczych, udzielanie porad i pomocy fachowej w sprawach rolnictwa, organizowanie rachunkowości gospodarstw rolnych, organizowanie melioracji rolnych, sprawowanie opieka nad spółkami wodnymi, pastwiskowymi i leśnymi, lecznictwa zwierząt domowych, organizowanie hodowli, w szczególności kwalifikowanie gospodarskich zwierząt zarodowych i prowadzenie ksiąg tych zwierząt, wykonywanie kontroli gospodarstw hodowlanych oraz produktów hodowli, kwalifikowanie nasion i ziemiopłodów wprowadzanych do obrotu handlowego jako materiał uszlachetniony, organizowanie akcji ochrony roślin przed chorobami roślin i ich szkodnikami oraz akcji tępienia chwastów.

Wybór radców w okręgach wyborczych Do rady izby wybierano osoby przez zgromadzenia wyborcze, bez różnicy płci, które przy braku przeszkód, czyniących zadość następującym warunkom:

ukończyły 30 lat, byli właścicielami, dzierżawcami (użytkownikami) lub kierownikami założonych w okręgu izby gospodarstw rolnych, pracowali w okręgu izby w dziedzinie rolnictwa i posiadali wykształcenie wyższe lub wykształcenie rolnicze co najmniej średnie.

Okręgi wyborcze z 1933 r. Dla przeprowadzenia wyborów radców ustanowiono 7 następujących okręgów wyborczych, przy czym w każdym okręgu wybierano po jednym radcyRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 kwietnia 1933 r. o zmianie statutu Wielkopolskiej Izby Rolniczej. M. P. 1933 nr 103, poz. 124.Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 sierpnia 1938 r. w sprawie uzupełniającego wyboru radców przez społeczne organizacje rolnicze do Rady Wielkopolskiej Izby Rolniczej. M. P. 1938 nr 201, poz. 406.:

I – ostrowski, kępiński, krotoszyński, rawicki, II – leszczyński, gostyński, śremski, jarociński, III – poznański, Poznań, kościański, średzki, IV – gnieźnieński, Gniezno, wrzesiński, mogileński, żniński, V – wągrowiecki, obornicki, szubiński, chodzieski, VI – bydgoski, Bydgoszcz, inowrocławski, Inowrocław, wyrzyski, VII – nowotomyski, szamotulski, międzychodzki, czarnkowski, wolsztyński.

Ponadto dokonywano wyboru radców z wyboru społecznych organizacji rolniczej, w tym po jednym radcy z następujących organizacjiZarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 31 maja 1933 r. w sprawie wyboru radców przez społeczne organizacje rolnicze do rady Wielkopolskiej Izby Rolniczej. M. P. 1933 nr 130, poz. 169.i:

Wielkopolskie Towarzystwo Kółek Rolniczych, Wielkopolski Związek Kółek Włościańskich, Naczelna Organizacja Zjednoczonego Przemysłu i Rolnictwa Zachodniej Polski, Wielkopolskie Towarzystwo Hodowli Bydła Czarno-Białego Rasy Nizinnej,