mały|Pomnik Armii Czerwonej na Plantach (1975) Pomnik Armii Czerwonej (inaczej Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej bądź Pomnik Wdzięczności dla Armii Radzieckiej) – pomnik znajdujący się od lat 40. XX wieku w Krakowie na Plantach w pobliżu Barbakanu, w 1997 roku przeniesiony na Cmentarz Rakowicki (do kwatery żołnierzy radzieckich).
Opis Rdzeń konstrukcji projektu Marcina Bukowskiego oraz Karola Muszkieta stanowi filar o przekroju nawiązującym do zarysu pięcioramiennej gwiazdy. Elementem figuralnym założenia jest rzeźbiarskie przedstawienie czerwonoarmisty z chorągwią oraz bronią automatyczną. Encyklopedia Krakowa (wyd. 2023) podaje jako materiał wykorzystany do wzniesienia pomnika – kamień. Skrajną, zachodnią część terenu zajmują dwa cokoły opatrzone metalowymi aplikacjami z motywem hełmu, na których widnieją dwujęzyczne napisy (w polskiej i rosyjskiej wersji językowej). Bezpośrednio za nimi znajdują się miejsca spoczynku dziewiętnastu wojskowych, których prochy sprowadzono tu w 1997 roku wraz z całym monumentem. Ich tumby nagrobne mają postać betonowych bloków podpartych słupkami, do których przymocowano granitowe płyty pamiątkowe. Każdą z nich zdobi wyryta gwiazda oraz inskrypcja dotycząca tożsamości pochowanej osoby.
Historia W 1945 lub 1948 roku zrealizowano projekt architektoniczno-rzeźbiarski autorstwa Marcina Bukowskiego oraz Karola Muszkieta. Powstały w wyniku tej współpracy monumentalny obiekt przyjął formę kamiennego mauzoleum. Pod pomnikiem usytuowana była zbiorowa mogiła wojenna kryjąca szczątki 19 żołnierzy radzieckich.
Kwatera oraz monument poświęcony żołnierzom radzieckim na cmentarzu Rakowickim stały się miejscem cyklicznych uroczystości rocznicowych. Centralne obchody przypadały na 18 stycznia, co wiązało się z upamiętnieniem daty wkroczenia oddziałów Armii Czerwonej do Krakowa w 1945 roku.
Przeniesienie na cmentarz Rakowicki Inauguracja w pełni wolnych wyborów samorządowych w 1990 roku zapoczątkowała w Krakowie proces eliminacji komunistycznej symboliki z przestrzeni publicznej. Działania koordynowane przez radnego Konfederacji Polski Niepodległej, Ryszarda Bociana (w ramach specjalnie powołanej do tego celu podkomisji), przyniosły rezultaty w postaci demontażu tablic, monumentów oraz zmiany patronów ulic, co wyróżniało dawne miasto królewskie na tle reszty kraju, gdzie obawy przed reakcją Moskwy często paraliżowały podobne inicjatywy.
Główną przeszkodę w dekomunizacji Krakowa stanowiła jednak kwatera wojenna wraz z betonowym obeliskiem żołnierzy radzieckich, usytuowana w reprezentacyjnym punkcie miasta – w sąsiedztwie Barbakanu. Mimo całkowitej zmiany układu sił politycznych pod Wawelem, obecność tego obiektu stała się źródłem wieloletniego impasu. Administracja rządowa reprezentowana przez wojewodę Tadeusza Piekarza, a także kolejni prezydenci Krakowa (Jacek Woźniakowski, Krzysztof Bachmiński oraz Józef Lassota), powstrzymywali się od radykalnych kroków. Decyzję tę motywowano skomplikowanymi uwarunkowaniami dyplomatycznymi i chęcią zachowania stabilnych relacji z chylącym się ku upadkowi Związkiem Radzieckim, a w społeczeństwie wskazywano również na ryzyko zablokowania prac nad upamiętnieniem polskich ofiar zbrodni stalinowskich, w tym cmentarza w Katyniu.
Sytuacja uległa zaostrzeniu w 1994 roku wraz z zawiązaniem Porozumienia Organizacji Kombatanckich i Niepodległościowych, w którego strukturach kluczową rolę odgrywał Robert Bodnar, powiązany ze środowiskiem Federacji Młodzieży Walczącej oraz klubem „Naród-Państwo-Niepodległość”. Środowiska te rozpoczęły intensywną kampanię medialną oraz zainicjowały cykliczne manifestacje religijno-patriotyczne pod Barbakanem, odbywające się symbolicznie siedemnastego dnia każdego miesiąca o godzinie 17:00. Podczas zgromadzeń regularnie umieszczano tam prowizoryczne tablice dedykowane ofiarom Armii Czerwonej.
Przełom w sprawie nastąpił po objęciu urzędu wojewody przez Jacka Majchrowskiego w 1996 roku. Nowa administracja podjęła wielostronne negocjacje z resortem dyplomacji oraz przedstawicielami państw sukcesyjnych Związku Radzieckiego. Finał przedsięwzięcia miał miejsce w lipcu 1997 roku, kiedy to – w drodze wyjątku od reguł sanitarnych – przeprowadzono ekshumację szczątków krasnoarmiejców oraz rozebrano monument. Następnie prochy i pomnik przeniesiono na kwaterę wojskową cmentarza Rakowickiego podczas ekumenicznej ceremonii z udziałem dyplomatów i rodzin poległych.
XXI wiek Wiosną 2018 roku Zarząd Cmentarzy Komunalnych zaczął sygnalizować administracji wojewódzkiej konieczność podjęcia działań naprawczych monumentu. Choć apele te były ponawiane, dopiero pod koniec 2021 roku wydzielono kwotę 72 tysięcy złotych, która posłużyła do sporządzenia diagnozy technicznej obiektu. Z przygotowanej dokumentacji wynikało, że pełna renowacja konstrukcji wiązałaby się z nakładami finansowymi przekraczającymi 976 tysięcy złotych. Mimo precyzyjnego określenia skali wydatków, przedstawiciele Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego nie podjęli żadnych wiążących ustaleń w kwestii przeprowadzenia remontu.
Pod koniec 2022 roku narodziła się inicjatywa zmierzająca do usunięcia krakowskiego upamiętnienia żołnierzy radzieckich zyskała formalny bieg; w listopadzie tamtego roku samorządowiec Łukasz Wantuch skierował w tej sprawie oficjalne zapytanie do miasta. Konsulat Generalny Rosji wyraził ostry sprzeciw, uznając te działania za drastyczne naruszenie umowy między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o grobach i miejscach pamięci ofiar wojen i represji. Plany dotyczące potencjalnej likwidacji monumentu, konsultowane uprzednio przez administrację wojewódzką z resortem kultury, zostały zamrożone w wyniku eskalacji działań zbrojnych na Ukrainie. Sytuacja geopolityczna miała uniemożliwić nawiązanie niezbędnego w takich przypadkach dialogu dyplomatycznego z Federacją Rosyjską, co w stabilniejszych warunkach mogłoby otworzyć drogę do usunięcia obiektu bez konieczności jego ponownego wznoszenia w innej lokalizacji. Powściągliwość wojewody małopolskiego Łukasza Kmity miała wynikać także z priorytetu ochrony polskich cmentarzy wojennych zlokalizowanych na terytoriach wschodnich, takich jak Charków, Miednoje czy Katyń.
W 2022 roku z powodu złego stanu technicznego obiektu i ryzyka stwarzanego przez odpadające fragmenty konstrukcji, Małopolski Urząd Wojewódzki wydał zalecenie zabezpieczenia terenu. W rezultacie Zarząd Cmentarzy Komunalnych odizolował monument od osób postronnych poprzez ustawienie wokół niego ogrodzenia.
Zobacz też Lista krakowskich pomników
Przypisy
Kategoria:Pomniki w Krakowie Kategoria:Dzielnica I Stare Miasto Kategoria:Pomniki żołnierzy Armii Czerwonej w Polsce Kategoria:Cmentarz Rakowicki w Krakowie