Prowincja Śląsk () – prowincja Prus powstała po kongresie wiedeńskim i istniejąca w latach 1815–1919 i 1938–1941. Jej stolicą był Wrocław (niem. Breslau). Po przegraniu przez Niemcy II wojny światowej niemal całe terytorium, na którym leżała prowincja, należy do Polski, natomiast już od 1920 fragmenty prowincji znalazły się w granicach Czechosłowacji (Ziemia hulczyńska) i Polski (województwo śląskie i kawałek województwa poznańskiego).

Prowincja śląska powstała w wyniku reformy administracyjnej państwa pruskiego, przeprowadzonej w obliczu zmian terytorialnych po wojnach napoleońskich i kongresie wiedeńskim. Po przejęciu przez Prusy północnej części Królestwa Saksonii część zajętych ziem obejmujących Górne Łużyce przyłączono do śląskiej jednostki administracyjnej, która objęła wówczas Lubań (niem. Lauban), Görlitz, Rothenburg, aż po Hoyerswerdę. Poza jej granicami znalazły się jednak, leżące już wcześniej w granicach Prus, północne ziemie śląskie – Krosno Odrzańskie (dawne księstwo krośnieńskie), Sulechów i Świebodzin.

W niemieckiej tradycji granice prowincji śląskiej utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, podczas gdy w polskiej – opartej o pierwotne granice diecezji wrocławskiej – jego zachodni kraniec wyznacza Kwisa, a ziemie przyłączone w 1815 r. postrzega się jako część historycznych ŁużycW tym przypadku rozszerzenie terytorium Śląska było sztuczne, gdyż zostały do niego włączone obszary czysto łużyckie, które ze Śląskiem nie miały historycznie nic wspólnego. Było to czysto administracyjne rozszerzenie zakresu terytorialnego pojęcia Śląsk – cytat za: R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, , s. 30..

Historia thumb|upright=1.5|Górny Śląsk i część Dolnego na mapie z 1746 r.

Po wojnach śląskich teren Śląska został podzielony (ostatecznie w 1763 r.) pomiędzy Królestwo Prus i Monarchię Habsburgów (bardziej szczegółowo określając, pomiędzy wchodzące w skład Monarchii Habsburgów Królestwo Czech). Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, zwaną czasem Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały południowe fragmenty dawniejszych księstw: nyskiego, karniowskiego oraz opawskiego, a także niemal całe Księstwo Cieszyńskie. Habsburgowie stracili również należącą do Kr. Czech ziemię kłodzką, włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.

Kr. Prus zdobyte terytorium nazwało Prowincją Śląską i w 1741 r. podzieliło na 2 departamenty kameralne ze stolicami we Wrocławiu (Śląsk Górny i tzw. Średni, 32 powiaty) i Głogowie (Śląsk Dolny, 16 powiatów). Granice dawnych księstw i powiatów pozostały w większości przypadków bez zmian, chociaż niektóre mniejsze jednostki wcielano do większych. Z trzech małych powiatów Nowogród, Przewóz i Żagań utworzono jeden duży w Żaganiu, z powiatów Prudnik, Biała i Głogówek jeden w Prudniku (choć początkowo stolica znajdowała się w Głogówku). Z powiatów Toszek i Gliwice powstał „podwójny” Toszek-Gliwice. Z dawnych wolnych państw stanowych swą rangę utrzymały tylko Bytom, Milicz i Pszczyna, stając się stolicami nowo utworzonych powiatów.

Do pruskiego Śląska należały 4 enklawy – w Brandenburgii wokół Świebodzina oraz na Łużycach – wsie Kromlau, Jämlitz i Tschernitz, wieś Lieskau oraz wieś Bloischdorf. Liczne enklawy występowały wewnątrz Śląska – w granicach powiatów znajdowały się ziemie z innych, niekoniecznie sąsiednich powiatów.

W 1741 r. wolne państwo stanowe Żmigród zostało podniesione do rangi księstwa. W 1793 r., po II rozbiorze Polski, do Prowincji Śląskiej włączono ziemię wschowską, przez 450 lat położoną w granicach Polski. Dwa lata później z części zachodniej Małopolski powstały dwa kolejne powiaty – pilicki i siewierski, które przyłączono jako Nowy Śląsk. Nabytki te odpadły już w 1807, najpierw na rzecz Księstwa Warszawskiego, a później Królestwa Polskiego (tzw. Kongresowego). W 1809 r. Francuzi przenieśli siedzibę departamentu kameralnego z Głogowa do Legnicy z uwagi na jej bardziej centralne położenie.

Największe zmiany przyniósł rok 1815. Na Kongresie Wiedeńskim ustalono, że północne rejony Królestwa Saksonii zaanektuje Królestwo Prus. Tereny te, historycznie należące do Górnych Łużyc, włączono do nowo utworzonej prowincji Śląsk (Provinz Schlesien). Były to trzy powiaty – Zgorzelec, Lubań i Rózbork (Rothenburg). W 1825 r. po raz kolejny przesunięto administracyjną granicę Śląska na zachód – o około 50 kilometrów. Był to wąski i długi pas łużyckiego powiatu Hoyerswerda, otoczony z trzech stron Saksonią. Władca rozszerzył terytorium prowincji o nowe obszary, powiększając ŚląskR. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, , s. 30, „włączono obszary czysto łużyckie”..

thumb|upright=1.5|Prowincja Śląsk w roku 1905 Enklawę Świebodzina włączono do Brandenburgii (w 1815), podobnie jak wspomniane 3 mniejsze enklawy. Chcąc wyrównać północną granicę prowincji przesunięto ją bliżej Odry, włączając do niej fragmenty Brandenburgii – Czerwieńsk (Rothenburg) i Nietków (Polnisch Nettkow). Przydzielono je do powiatu zielonogórskiego, podobnie jak kolejny nabytek – wieś Drzonów.

W miejsce dawnych departamentów wprowadzono rejencje (Regierungsbezirk), które dzieliły się na powiaty. Na początku utworzono 4 rejencje: legnicką (13 powiatów), wrocławską (14), dzierżoniowską (11) i opolską (14). Dzierżoniowską w 1820 zlikwidowano i podzielono między rejencje wrocławską i legnicką. Do rejencji opolskiej włączono tereny dawnego księstwa nyskiego oraz niektóre inne ziemie, należące wcześniej do Dolnego Śląska (Kluczbork, Byczyna). Hrabstwo kłodzkie, posiadające do tej pory dużą samodzielność administracyjną, włączono do rejencji wrocławskiej. Tak ukształtowane rejencje pozostały w niemal niezmienionych granicach aż do 1945.

Wraz z reformą administracyjną zlikwidowano większość enklaw. W 1818 r. ze wschodniej części powiatu Racibórz, ziemi wodzisławskiej, żorskiej oraz południowych fragmentów powiatu gliwickiego utworzono powiat Rybnik. Z większych powiatów wykrojono mniejsze, samodzielne – np. Kamienna Góra, Świerzawa, Wałbrzych. Powstało też kilka całkowicie nowych – Lubań, Ziębice, Złotoryja-Chojnów. W 1820 powiat Kluczbork przeniesiono z rejencji wrocławskiej do opolskiej. Po reformach w rejencji wrocławskiej były 22 powiaty, w legnickiej 19, a w opolskiej 16. Powierzchnie były podobne – 13600, 13500 oraz 13200 kilometrów kwadratowych. Równolegle oprócz oficjalnych nazw stosowano też nazwy zwyczajowe – Śląsk Dolny na rejencję legnicką, Śląsk Średni lub Środkowy na wrocławską (Mittelschlesien) i Śląsk Górny na opolskąA. Scheer, Zmiany granic Śląska na przestrzeni wieków, Świdnica 2002, s. 36..

W późniejszych dekadach doszło już tylko do niewielkich zmian wewnętrznych. W 1855 powstał powiat Nowa Ruda, w 1873 r. powiaty Katowice, Tarnowskie Góry i Zabrze. Na przełomie XIX i XX wieku miastami wydzielonymi (powiatami grodzkimi) były: Wrocław, Legnica, Opole, Zgorzelec, Bytom, Królewska Huta, Katowice i Świdnica. Największym powiatem był opolski (1424 km²), najmniejszym Królewska Huta (6 km²), jednak gęściej zaludnionym od opolskiego.

Podział administracyjny thumb|Dom Krajowy Prowincji Śląskiej we Wrocławiu thumb|upright=1.8|Mapa prowincji śląskiej z 1905 r. Przez większość czasu prowincja Śląsk podzielona była na rejencje: legnicką, wrocławską, opolską. W początkowych latach (1815–1820) istniała także zachodnia rejencja z ośrodkiem w Reichenbach (dziś: Dzierżoniów). W 1816 r. do rejencji dzierżoniowskiej (później wrocławskiej) włączono hrabstwo kłodzkie. Podział ten istniał w praktycznie niezmienionej formie aż do końca I wojny światowejJedyną dodatkową zmianą było przeniesienie okręgów Neisse i Grottkau do rejencji opolskiej.. W 1919 r. została rozdzielona na dwie prowincje: Dolny i Górny Śląsk. W 1938 r. obie prowincje ponownie połączono, ale w 1941 r. znowu dokonano podziału. W czasie II wojny światowej utworzono dodatkowo rejencję katowicką, a rejencja opolska objęła anektowane tereny powiatów Blachownia i Zawiercie z województwa kieleckiego II Rzeczypospolitej.

Podział administracyjny w roku 1910 Rejencja wrocławska (niem. Regierungsbezirk Breslau) {| |valign="top"width="50%" align="left"| Powiaty miejskie Breslau (Wrocław) Brieg (Brzeg) Schweidnitz (Świdnica) Powiaty ziemskie Breslau (Wrocław) Brieg (Brzeg) Frankenstein (Ząbkowice Śląskie) Glatz (Kłodzko) Groß Wartenberg (Syców) Guhrau (Góra) Habelschwerdt (Bystrzyca Kłodzka) Militsch (Milicz) Münsterberg (Ziębice) |valign="top"width="50%" align="left"| Namslau (Namysłów) Neumarkt (Środa Śląska) Neurode (Nowa Ruda) Nimptsch (Niemcza) Oels (Oleśnica) Ohlau (Oława) Reichenbach (Dzierżoniów) Schweidnitz (Świdnica) Steinau (Ścinawa) Strehlen (Strzelin) Striegau (Strzegom) Trebnitz (Trzebnica) Waldenburg (Wałbrzych) Wohlau (Wołów)

Rejencja legnicka (niem. Regierungsbezirk Liegnitz) {| |valign="top"width="50%" align="left"| Powiaty miejskie Görlitz (Zgorzelec) Liegnitz (Legnica) Powiaty ziemskie Bolkenhain (Bolków) Bunzlau (Bolesławiec) Freystadt (Kożuchów) Glogau (Głógów) Goldberg-Haynau (Złotoryja-Chojnów) Görlitz (Zgorzelec) Grünberg (Zielona Góra) Hirschberg (Jelenia Góra) |valign="top"width="50%" align="left"| Hoyerswerda (Wojerecy) Jauer (Jawor) Landeshut (Kamienna Góra) Lauban (Lubań) Liegnitz (Legnica) Löwenberg (Lwówek Śląski) Lüben (Lubin) Rothenburg Sagan (Żagań) Schönau (Świerzawa) Sprottau (Szprotawa)

Rejencja opolska (niem. Regierungsbezirk Oppeln) {| |valign="top"width="50%" align="left"| Powiaty miejskie Beuthen (Bytom) Gleiwitz (Gliwice) Kattowitz (Katowice) Königshütte (Królewska Huta) Oppeln (Opole) Ratibor (Racibórz) Powiaty ziemskie Beuthen O.S. (Bytom) Cosel (Koźle) Falkenberg O.S. (Niemodlin) Groß Strehlitz (Strzelce Opolskie) Grottkau (Grodków) |valign="top"width="50%" align="left"| Kattowitz (Katowice) Kreuzburg (Kluczbork) Leobschütz (Głubczyce) Lublinitz (Lubliniec) Neiße (Nysa) Neustadt O.S. (Prudnik) Oppeln (Opole) Pleß (Pszczyna) Ratibor (Racibórz) Rosenberg O.S. (Olesno) Rybnik (Rybnik) Beuthen-Tarnowitz (Tarnowskie Góry) Tost-Gleiwitz (Toszek-Gliwice) Zabrze / Hindenburg

Nadprezydenci prowincji 1816–1820: Friedrich Theodor von Merckel 1824–1825: Moritz Haubold von Schönberg 1825: Ludwig Friedrich Viktor Hans von Bülow 1825–1845: Friedrich Theodor von Merckel 1845–1848: Wilhelm Felix Heinrich Magnus von Wedell 1848: Hans Ludwig David York von Wartenburg 1848: Julius Hermann Pinder 1848–1868: Johann Eduard von Schleinitz 1869–1872: Eberhard zu Stolberg-Wernigerode 1873–1874: Ferdinand von Nordenflycht 1874–1877: Adolf von Arnim-Boitzenburg 1877–1879: Robert von Puttkamer 1879–1894: Otto Theodor von Seydewitz 1894–1903: Hermann von Hatzfeldt-Trachenberg 1903–1909: Robert von Zedlitz-Trützschler 1910: Johann von Dallwitz 1910–1919: Hans Lauchlan von Guenther 1919: Felix Philipp 1919–1938: podział na Dolny Śląsk (prowincja) oraz Górny Śląsk (prowincja) 1938–1941: Josef Wagner

Ludność 1817Stefi Jersch-Wenzel, Die Juden als Bestandteil der oberschlesischen Bevölkreung in der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts, tabela 1, s. 194. 1849 1939Helmut Neubach, Die Verwaltung Schlesiens zwischen 1848 und 1945, s. 936. Regierungsbezirk Breslau 510 617 1 174 679 1 970 856 Regierungsbezirk Liegnitz 499 788 921 002 1 316 588 Regierungsbezirk Reichenbach 465 575 – – Regierungsbezirk Oppeln 516 618 965 912 1 350 202 Regierungsbezirk Kattowitz – – 2 824 415 Razem 1 992 598 3 061 593 7 462 061

W początkach XIX wieku Śląsk Pruski zamieszkiwali Niemcy, Polacy, Czesi, Morawianie, Łużyczanie i Żydzi. Georg Hassel podaje szczegółowe dane dot. struktury narodowościowej (Nationalverschiedenheit) całej prowincji i poszczególnych rejencji w swojej pracy z 1823 roku: