Bitwa o Bataan – starcie zbrojne stoczone przez Stany Zjednoczone i Wspólnotę Filipin przeciwko Japonii podczas II wojny światowej. Bitwa ta stanowiła najbardziej intensywną fazę japońskiej inwazji na Filipiny na początku wojny na Pacyfiku.
Po zbombardowaniu amerykańskiej bazy morskiej w Pearl Harbor, w styczniu 1942 roku siły Cesarskiej Armii Japońskiej i Marynarki Wojennej dokonały inwazji na Luzon i kilka innych wysp Filipin, będących wówczas pod kontrolą Stanów Zjednoczonych.
Główny dowódca sił amerykańskich i filipińskich na Archipelagu Filipińskim, gen. Douglas MacArthur, skonsolidował wszystkie swoje jednostki z Luzonu na półwyspie Bataan, aby tam wydać walną bitwę armii japońskiej. W tym czasie Japończycy kontrolowali niemal całą Azję Południowo-Wschodnią. Półwysep Bataan i pobliska wyspa Corregidor były jedynymi pozostałymi twierdzami aliantów w tej części świata.
Pomimo braku zaopatrzenia, siły amerykańskie i filipińskie zdołały walczyć z Japończykami przez trzy miesiące, angażując ich początkowo w odwrót bojowy na południe. Opóźnienie kosztowało Japończyków cenny czas i uniemożliwiło im natychmiastowe zwycięstwo na Pacyfiku. Po całkowitym wyczerpaniu zapasów na Bataanie poddało się 76 000 żołnierzy, co było największą kapitulacją w historii wojskowości amerykańskiej i filipińskiej oraz największą kapitulacją Armii Stanów Zjednoczonych od czasu bitwy o Harpers Ferry w wojnie secesyjnej. Niedługo później amerykańscy i filipińscy jeńcy wojenni zostali zmuszeni do przejścia w Bataańskim Marszu Śmierci.
Tło W 1936 roku MacArthur został mianowany marszałkiem polowym armii filipińskiej, z zadaniem stworzenia skutecznych sił obronnych przed planowanym uzyskaniem pełnej niepodległości przez Filipiny w 1946 roku. Szef sztabu Armii USA, gen. George Marshall, zamierzał uczynić Filipiny obronną twierdzą: „...czuliśmy, że możemy zablokować postęp Japończyków i uniemożliwić im wejście do wojny przez ich strach przed tym, co się stanie, jeśli nie uda im się zdobyć Filipin...”. MacArthur przewidywał, że będzie potrzebował czasu do kwietnia 1942 roku na wyszkolenie i wyposażenie gotowych do walki sił.
26 lipca 1941 roku MacArthur został ponownie powołany do czynnej służby w Armii USA i otrzymał stopień generała porucznika. W sierpniu MacArthur powołał do służby po jednym pułku dla każdej z dziesięciu dywizji rezerwowych i wcielił je do Sił Zbrojnych USA. 27 listopada otrzymał zawiadomienie: „Japońskie przyszłe działania są nieprzewidywalne, ale wrogie działania są możliwe w każdej chwili. Jeśli działań wojennych nie da się, powtarzam, nie da się uniknąć, Stany Zjednoczone pragną, aby Japonia zrobiła pierwszy krok”. 18 grudnia, dziesięć dni po rozpoczęciu działań wojennych na Pacyfiku, MacArthur wcielił pozostałych rezerwistów. Filipińska armia składała się ze 120 000 ludzi, z czego 76 750 znajdowało się na Luzonie. 24 grudnia, gdy japońska 14 Armia Obszarowa gen. Masaharu Hommy posuwała się naprzód, a North Luzon Force gen. Jonathana Wainwrighta wycofywały się, MacArthur wydał rozkaz swojej kwaterze głównej Far East Air Force, aby skierowała się na południe w kierunku półwyspu Bataan. To skłoniło gen. Lewisa Breretona do porzucenia Clark Field, Nichols Field, Fort William McKinley i Nielson Field na rzecz żwirowych lotnisk w Pilar, na Bataanie, w Cabcaben i Mariveles. Pod koniec roku na półwyspie stacjonowało 15 000 Amerykanów, 65 000 Filipińczyków, przebywało tam też 26 000 cywilnych uchodźców. Do końca roku zgromadzono lub wysłano odpowiednią ilość amunicji, ale zapasy żywności stanowiły ekwiwalent zaledwie około dwumiesięcznego zapotrzebowania, znacznie poniżej 6 miesięcy zakładanych w planach przedwojennych.
W ostatniej skoordynowanej akcji Far East Air Force samoloty amerykańskie uszkodziły dwa japońskie transportowce i niszczyciel oraz zatopiły jeden trałowiec. Te ataki powietrzne i działania morskie nie opóźniły jednak znacząco japońskiego ataku.
War Plan Orange Zanim MacArthur powrócił do czynnej służby, w kwietniu 1941 roku zostały ukończone najnowsze plany rewizji obrony Archipelagu Filipińskiego, nazwane WPO-3, opracowane na podstawie wspólnego planu wojennego Armii i Marynarki Wojennej War Plan Orange z 1938 roku, który obejmował działania wojenne między Stanami Zjednoczonymi a Japonią. Zgodnie z WPO-3 filipiński garnizon miał bronić wejścia do Zatoki Manilskiej i uniemożliwić jego wykorzystanie japońskim siłom morskim, a siły lądowe miały zapobiec lądowaniu wroga. W przypadku niepowodzenia siły obronne miały wycofać się na półwysep Bataan, który uznawano za klucz do kontrolowania Zatoki Manilskiej. Ta pozycja miała być broniona do „ostatniej szansy”. Oprócz regularnych oddziałów armii amerykańskiej plan obrony miał opierać się na armii filipińskiej, która została zorganizowana i wyszkolona przez generała MacArthura.
Jednak w kwietniu 1941 roku US Navy oszacowała, że Flota Pacyfiku będzie potrzebowała co najmniej dwóch lat, aby przebić się przez Ocean Spokojny. Planiści armii na początku 1941 roku uważali, że zapasy wyczerpią się w ciągu sześciu miesięcy, a garnizon upadnie. MacArthur objął dowództwo nad armią aliancką w lipcu 1941 roku i odrzucił plan WPO-3 jako defetystyczny, preferując bardziej agresywny kurs działań. Zalecił między innymi strategię obrony wybrzeża, która obejmowała cały archipelag. Jego zalecenia zostały uwzględnione w planie, który ostatecznie został zatwierdzony. Za zgodą Waszyngtonu wdrożono War Plan Rainbow 5, który zakładał obronę całego archipelagu, a niezbędne zaopatrzenie rozproszono za przyczółkami, tak aby siły obronne mogły z niego korzystać podczas obrony przed lądowaniem. Wraz z powrotem do War Plan Orange 3, niezbędne zaopatrzenie na przewidywaną sześciomiesięczną obronę nie było dostępne w odpowiednich ilościach dla obrońców, którzy mieli się wycofać na półwysep Bataan.
Bitwa Kiedy Japończycy dokonali pierwszych lądowań 10 i 12 grudnia na północnych i południowych krańcach Luzonu, MacArthur nie miał zamiaru stawiać im oporu. Słusznie przypuszczał, że lądowania te miały na celu stworzenie wysuniętych baz lotniczych i że Japończycy nie mieli zamiaru nacierać na Manilę z żadnego z tych przyczółków. Nie uważał sytuacji za wystarczająco poważną, aby uzasadniała ona zmianę planu poprzez obronę na plażach. Plan MacArthura pozostał zatem w mocy.
20 grudnia okręt podwodny USS „Stingray” zauważył duży konwój statków transportowych z eskortą. Były to wojska desantowe generała Hommy, w skład których wchodziło 85 transportowców, dwa pancerniki, sześć krążowników i dwa tuziny niszczycieli. Konwój został zaatakowany przez trzy okręty podwodne: USS „Stingray”, USS „Saury” i USS „Salmon”, które wystrzeliły w konwój wiele torped, jednak większość z nich nie eksplodowała z powodu wadliwych detonatorów torped Mark XIV. W sumie zatopiono tylko dwa statki transportowe, po czym japońskie niszczyciele przegoniły amerykańskie okręty podwodne.
Walka w odwrocie thumb|Japońskie wojska zajmują Manilę bez oporu, ponieważ została ogłoszona miastem otwartym, aby uniknąć jej zniszczenia, 2 stycznia 1942 MacArthur zamierzał przemieścić swoich ludzi z ich sprzętem i zaopatrzeniem w dobrym stanie na pozycje obronne. Obarczył on North Luzon Force pod dowództwem Wainwrighta zadaniem powstrzymania głównego japońskiego ataku i utrzymania drogi na Bataan otwartej dla South Luzon Force gen. mjr. George’a Parkera, które postępowały szybko i w zadziwiająco dobrym porządku, biorąc pod uwagę chaotyczną sytuację. Aby wykonać zadanie, Wainwright rozmieścił swoje siły w serii pięciu linii obronnych przedstawionych w WPO-3: D1: z Aguilar przez San Carlos do Urdaneta D2: rzeka Agno D3: z Santa Ignacia przez Gerona i Guimba do San Jose D4: z Tarlac do Cabanatuan D5: z Bamban do Sibul Springs
thumb|Pomnik w miejscu przebiegu pierwszej linii obrony na Bataanie w Dinalupihan Główne siły 14 Armii Obszarowej Hommy wylądowały w Zatoce Lingayen rano 22 grudnia. Obrońcy nie zdołali utrzymać plaż. Pod koniec dnia Japończycy zdobyli większość swoich celów i byli na pozycji wyjściowej na centralną równinę. Naprzeciwko wojsk Hommy stanęły cztery filipińskie dywizje: 21., 71., 11. i 91., a także batalion filipińskich zwiadowców wspierany przez kilka czołgów. Wzdłuż autostrady nr 3 – brukowanej drogi prowadzącej bezpośrednio do Manili – Japończycy wkrótce nawiązali kontakt z filipińską 71 Dywizją. Szybka reakcja amerykańskiej artylerii zatrzymała japoński atak. Jednak japońskie samoloty i czołgi wkraczające do akcji rozgromiły filipińską piechotę, pozostawiając artylerię bez osłony. Druga japońska dywizja wylądowała w zatoce Lamon, na południe od Manili, 23 grudnia i ruszyła na północ.
Dla Wainwrighta stało się oczywiste, że nie będzie już w stanie powstrzymać japońskiego natarcia. Późnym popołudniem 23 grudnia zadzwonił do kwatery głównej MacArthura w Manili i poinformował go, że dalsza obrona plaż Lingayen jest „niepraktyczna”. Poprosił o pozwolenie na wycofanie się za rzekę Agno i je otrzymał. MacArthur rozważał dwie opcje: prowadzić stanowczą obronę na linii Agno i oddać Wainwrightowi jego najlepszą jednostkę, Dywizję Filipińską, do kontrataku; albo wycofać się aż na Bataan w zaplanowanych etapach. Zdecydował się na to drugie, porzucając tym samym własny plan obrony i wracając do starego planu Orange. Po podjęciu decyzji o wycofaniu się na półwysep, MacArthur powiadomił wszystkich dowódców w nocy 23 grudnia, że „WPO-3 pozostaje w mocy”.
Tymczasem w nocy 24 grudnia Manuel Luis Quezon, prezydent Wspólnoty Filipin, wraz z rodziną i personelem rządowym zostali ewakuowani na wyspę Corregidor, tak samo jak kwatera główna MacArthura United States Army Forces in the Far East (USAFFE), podczas gdy cały personel wojskowy USAFFE został usunięty z głównych obszarów miejskich. 26 grudnia Manila została oficjalnie ogłoszona miastem otwartym, a proklamacja MacArthura została opublikowana w gazetach i wyemitowana przez radio. Japończycy nie zostali oficjalnie powiadomieni o proklamacji, ale dowiedzieli się o niej za pośrednictwem audycji radiowych. Następnego dnia i później Japończycy zbombardowali obszar portu, z którego wysyłano zaopatrzenie na Bataan i Corregidor.
thumb|Obrona podejścia Layac Junction do Bataan, 2–6 stycznia 1942 Gdy MacArthur koncentrował South Luzon Force na półwyspie Bataan i przygotowanych pozycjach obronnych, North Luzon Force opóźniały japońskie natarcie z północy. Jednak główne siły japońskiej 14 Armii, liczące 60 000 ludzi, koncentrowały się na zdobyciu Manili. Tylko dwa wzmocnione japońskie pułki, 9 Pułk Piechoty i 2 Pułk Piechoty Formosa, posuwały się w kierunku Bataanu.
Linia Porac – Guagua thumb|Znacznik w miejscu przebiegu linii Porac – Guagua, 6 stycznia 1942 W ciągu pierwszych kilku dni stycznia 1942 roku 11 Dywizja gen.-bryg. Williama E. Broughera i 21 Dywizja gen.-bryg. Mateo Capinpina, wspierane przez 26 Pułk Kawalerii, toczyły walkę opóźniającą wzdłuż linii Guagua – Porac. Począwszy od popołudnia 2 stycznia japoński 9 Pułk Piechoty stopniowo wypierał 21 Dywizję na południe od Porac do nowych linii obronnych na południe od rzeki Gumain, które zostały obsadzone do 4 stycznia. Począwszy od 3 stycznia japoński 2 Pułk Piechoty Formosa spychał 11 Pułk Piechoty na południe od Guagua, następnie do Lubao, a następnie do rzeki Gumain do 5 stycznia. 5 i 6 stycznia 21. i 11 Dywizja przekroczyły rzekę Culo, przechodząc na półwysep Bataan.
Linia Layac Gen.-bryg. Clyde A. Selleck otrzymał zadanie ustanowienia i utrzymania pozycji obronnej w Layac. Miał utrzymać tę pozycję przez kilka dni, umożliwiając przygotowanie linii Abucay. Selleckowi przydzielono cztery pułki do tego zadania: amerykański 31 Pułk Piechoty i zwiadowczy 26 Pułk Kawalerii oraz filipińskie 71. i 72 Pułk Piechoty z 71 Dywizji. Jednostki te zajęły pozycję 3 stycznia, a 6 stycznia zostały zaatakowane przez jednostki z Oddziału Imai dowodzonego przez Hifumi Imai. Ponieważ w ciągu dnia przybyło więcej Japończyków, Parker udzielił Selleckowi pozwolenia na wycofanie się w nocy.