Bitwa nad jeziorem Changjin (kor. 장진호 전투; RR: Jangjinho jeontu; MR: Changjinho chŏnt'u) lub bitwa nad zbiornikiem Chosin – ważna bitwa wojny koreańskiej stoczona w dniach 27 listopada – 13 grudnia 1950 roku.
Bitwa miała miejsce około miesiąca po tym, jak Chiny przystąpiły do konfliktu i wysłały IX Korpus Chińskich Ochotników Ludowych w celu zajęcia północno-wschodniej części Korei Północnej. 27 listopada 1950 roku siły chińskie zaskoczyły amerykański X Korpus dowodzony przez gen. mjr. Edwarda M. Almonda w rejonie jeziora Changjin. Rozpoczęła się brutalna 17-dniowa bitwa w ekstremalnych warunkach pogodowych. Między 27 listopada a 13 grudnia 30 000 żołnierzy wojsk ONZ, później nazwanych „The Chosin Few”, pod dowództwem polowym gen. mjr. Olivera P. Smitha zostało okrążonych i zaatakowanych przez około 120 000 żołnierzy chińskich pod dowództwem Song Shiluna, któremu Mao Zedong nakazał zniszczenie sił ONZ w Korei.
Siły ONZ były jednak w stanie wyrwać się z okrążenia i wycofać się do portu w Hŭngnam. Obie strony poniosły ciężkie straty, zwłaszcza Chińczycy, przy czym zarówno większość strat bojowych, jak i niebojowych była spowodowana mroźną pogodą. Wycofanie się amerykańskiej 8 Armii z północno-zachodniej Korei po bitwie nad rzeką Ch’ŏngch’ŏn i ewakuacja X Korpusu z portu Hŭngnam w północno-wschodniej Korei oznaczały całkowite wycofanie wojsk ONZ z Korei Północnej i zadecydowały o ostatecznym rezultacie wojny koreańskiej.
Tło thumb|left|Mapa postępów wojsk ONZ w kierunku rzeki Jalu W połowie października 1950 roku, po udanym lądowaniu X Korpusu w Inczonie, wyrwaniu się 8 Armii z worka pusańskiego i późniejszym pościgu oraz zniszczeniu Koreańskiej Armii Ludowej, wojna koreańska wydawała się być już prawie skończona. Siły ONZ szybko zajmowały terytorium Korei Północnej z zamiarem zjednoczenia Korei przed końcem 1950 roku. Na korzyść obrońców działała jednak geografia. Korea Północna jest podzielona przez środek nieprzebytymi górami Taebaek, które rozdzieliły siły ONZ na dwie części. 8 Armia posuwała się na północ przez zachodnie wybrzeże półwyspu Koreańskiego, podczas gdy I Korpus Armii Republiki Korei i amerykański X Korpus posuwały się na północ wzdłuż wschodniego wybrzeża.
W tym momencie Chińska Republika Ludowa przystąpiła do konfliktu po wydaniu kilku ostrzeżeń dla ONZ. 19 października 1950 roku duże formacje chińskich żołnierzy, zwane Chińskimi Ochotnikami Ludowymi, potajemnie przekroczyły granicę Korei Północnej. Jedną z pierwszych chińskich jednostek, które dotarły do obszaru jeziora Changjin, była 42 Armia, której zadaniem było zatrzymanie postępów wojsk ONZ we wschodniej części kraju. 25 października nacierający południowokoreański I Korpus nawiązał kontakt bojowy z Chińczykami i zatrzymał się na Przełęczy Funchilin (), na południe od jeziora Changjin.
Po wylądowaniu w Wŏnsan amerykańska 1 Dywizja Piechoty Morskiej ze składu X Korpusu starła się z chińską 124 Dywizją 2 listopada; bitwa ta spowodowała duże straty w szeregach Chińczyków. 6 listopada chiński 42 Korpus nakazał swoim jednostkom odwrót na północ z zamiarem zwabienia sił ONZ w rejon jeziora Changjin. Do 24 listopada 1 Dywizja Piechoty Morskiej zajęła zarówno miejscowość Sinhung-ni () po wschodniej stronie jeziora, jak i Yudami-ni () po stronie zachodniej.
W obliczu nagłych ataków sił chińskich w sektorze 8 Armii, gen. Douglas MacArthur nakazał 8 Armii rozpoczęcie „ofensywy Home-by-Christmas”. Aby wesprzeć ofensywę, MacArthur nakazał X Korpusowi atak na zachód od jeziora Changjin i odcięcie kluczowej linii zaopatrzeniowej Manpojin – Kanggye – Hŭich’ŏn. W odpowiedzi gen. mjr Edward Almond, dowódca X Korpusu, sformułował 21 listopada plan ofensywy. Przewidywał on, że 1 Dywizja Piechoty Morskiej będzie posuwać się na zachód przez Yudami-ni, podczas gdy amerykańska 7 Dywizja Piechoty zapewni pułkowy zespół bojowy w celu ochrony prawej flanki w Sinhung-ni. Amerykańska 3 Dywizja Piechoty miała w tym czasie chronić lewą flankę, zapewniając jednocześnie bezpieczeństwo na tyłach. W tym czasie X Korpus był rozciągnięty na froncie o długości ok. 640 km.
Zaskoczony lądowaniem Amerykanów w Wŏnsan, przewodniczący Komunistycznej Partii Chin Mao Zedong wezwał do natychmiastowego zniszczenia południowokoreańskiej Dywizji Stołecznej i 3 Dywizji Piechoty, 1 Dywizji Piechoty Morskiej i amerykańskiej 7 Dywizji Piechoty w telegramie do dowódcy Song Shiluna z IX Korpusu Chińskich Ochotników Ludowych 31 października. Na podstawie pilnych rozkazów Mao, IX Korpus został szybko wysłany do Korei Północnej 10 listopada. Niewykryty przez wywiad ONZ-u, wkroczył na obszar jeziora Changjin 17 listopada, a 20 Armia IX Korpusu zastąpiła 42 Armię w pobliżu Yudami-ni.
Preludium Lokalizacja, teren i pogoda Jezioro Changjin to jezioro sztuczne położone w północno-wschodniej części półwyspu Koreańskiego. Często występuje w literaturze pod nazwą Chosin, która jest japońską wymową koreańskiej nazwy Changjin, a nazwa ta przylgnęła do niego z powodu starych japońskich map używanych przez siły ONZ. Głównym celem bitwy była droga o długości 126 km, która łączy Hŭngnam i jezioro Changjin, w czasie bitwy stanowiła jedyną drogę odwrotu dla sił ONZ. Za pomocą tych dróg Yudami-ni i Sinhung-ni, położone odpowiednio po zachodniej i wschodniej stronie jeziora, łączą się w Hagaru-ri (obecnie Changjin-ŭp) (). Stamtąd droga przechodzi przez Koto-ri () i ostatecznie prowadzi do portu Hŭngnam. Obszar wokół jeziora Changjin był słabo zaludniony.
Bitwa toczyła się na jednym z najtrudniejszych terenów i najsurowszych warunkach pogodowych podczas całej wojny koreańskiej. Droga została stworzona przez przecięcie pagórkowatego krajobrazu Korei, ze stromymi podjazdami i spadkami. Dominujące szczyty, takie jak Przełęcz Funchilin i Przełęcz Toktong (), górują nad całą długością drogi. Jakość drogi była słaba, a w niektórych miejscach była ona zredukowana do jednopasmowej ścieżki żwirowej. 14 listopada 1950 roku nad jezioro Changjin nadciągnął front atmosferyczny znad Syberii, a temperatura spadła, według szacunków, do -38 °C. Zimna pogoda stwarzała znaczne ryzyko odmrożeń i towarzyszyły jej zamarznięta ziemia, oblodzone drogi oraz awarie broni. Zapasy medyczne zamarzały; strzykawki z morfiną musiały być rozmrażane w ustach medyka przed użyciem; osocze krwi było zamarznięte i niezdatne do użytku. Nawet odcięcie ubrania w celu opatrzenia rany groziło gangreną i odmrożeniami. Baterie używane w jeepach i radiach nie działały prawidłowo w tak niskiej temperaturze i szybko się rozładowywały. Smar broni zamieniał się żel, co czyniło ją bezużyteczną w walce. Podobnie sprężyny na iglicach nie uderzały wystarczająco mocno, aby wystrzelić nabój lub się zacinały}.
Siły i strategie thumb|Mapa bitwy Chociaż 1 Dywizja Piechoty Morskiej wylądowała w Wŏnsan jako część X Korpusu Almonda, to Almond i gen. mjr Oliver P. Smith z 1 Dywizji Piechoty Morskiej żywili wzajemną niechęć do siebie, która sięgała czasów przed lądowaniem w Inczonie, kiedy Almond mówił o tym, jak łatwe są desanty morskie, mimo że nigdy nie brał w żadnym udziału. Smith sądził, że w Korei Północnej znajduje się duża ilość chińskich sił, mimo że naczelne dowództwo ONZ w Tokio twierdziło inaczej, zaś Almond uważał, że Smith był nadmiernie ostrożny. Wzajemna nieufność między dwoma dowódcami spowodowała, że Smith spowolnił postęp 1 Dywizji Piechoty Morskiej w kierunku jeziora Changjin, wbrew instrukcjom Almonda. Smith ustanowił punkty zaopatrzenia i lotniska wzdłuż drogi w Hagaru-ri i Koto-ri.
Kiedy X Korpus nacierał w kierunku jeziora, Chińczycy sformułowali swoją strategię, opartą na doświadczeniach z wojny domowej. Opierając się na założeniu, że obecność wojsk ONZ przy jeziorze będzie niewielka, chiński IX Korpus miał najpierw zniszczyć garnizony ONZ w Yudami-ni i Sinhung-ni, a następnie nacierać w kierunku Hagaru-ri. Wierząc, że większość amerykańskiego X Korpusu ruszy, aby uratować zaatakowane jednostki, chiński IX Korpus miał zablokować i uwięzić główne siły ONZ na drodze między Hagaru-ri i Hŭngnam. IX Korpus początkowo przeznaczył na bitwę osiem dywizji, większość sił skoncentrowała się w Yudami-ni i Sinhung-ni.
Wadą chińskiego planu był brak dokładnych informacji wywiadowczych na temat sił ONZ. Mimo że X Korpus był rozciągnięty w północno-wschodniej Korei, powolny postęp piechoty morskiej pozwolił na skoncentrowanie większości amerykańskiej 1 Dywizji Piechoty Morskiej, w tym 5., 7. i 11 Pułku Marines, w Yudami-ni. Ponadto strategicznie ważne Hagaru-ri, gdzie budowano lotnisko przystosowane do samolotów C-47 i składowisko zaopatrzenia, nie było priorytetem dla Chińczyków, pomimo słabej obrony zapewnianej przez 1. i 7 Pułk Marines. Tylko Regimental Combat Team 31 (RCT-31), niedostatecznie liczebna i pospiesznie utworzona grupa bojowa o rozmiarach pułku z 7 Dywizji Piechoty, była rozproszona wzdłuż wschodniego brzegu jeziora. Te jednostki później przyjęły na siebie cały ciężar chińskich ataków.
Jeśli chodzi o siły ONZ, 1 Dywizja Piechoty Morskiej miała na początku bitwy efektywną siłę 25 473 ludzi, a dodatkowo została wzmocniona przez samodzielną 41. kompanię brytyjskiej Royal Marines Commando i równowartość dwóch pułków z amerykańskiej 3. i 7 Dywizji Piechoty. Wojska ONZ miały łączną siłę około 30 000 ludzi w trakcie bitwy. Siły ONZ w rejonie jeziora Changjin były również wspierane przez jedną z największych koncentracji sił powietrznych podczas wojny koreańskiej, ponieważ 1 Skrzydło Lotnictwa Piechoty Morskiej stacjonujące na lotnisku Yonpo i pięć lotniskowców z Task Force 77 US Navy było w stanie wykonać 230 lotów bojowych dziennie, aby zapewnić bliskie wsparcie powietrzne w trakcie bitwy, podczas gdy Dowództwo Transportu Bojowego Dalekiego Wschodu Sił Powietrznych USA w Japonii osiągnęło zdolność zrzucania z powietrza 250 ton zaopatrzenia dziennie w celu uzupełnienia zaopatrzenia uwięzionych sił ONZ.
Chociaż IX Korpus był jedną z elitarnych formacji chińskich, składającą się z weteranów kampanii Huaihai, kilka niedociągnięć utrudniło mu działanie podczas bitwy. Początkowo IX Korpus miał zostać wyposażony w Mandżurii w listopadzie, ale Mao nagle rozkazał mu udać się do Korei, zanim to nastąpiło. W rezultacie IX Korpus nie miał prawie żadnej odzieży zimowej na surową koreańską zimę. Podobnie, słaba logistyka zmusiła IX Korpus do porzucenia ciężkiej artylerii i zostawiła go z niewielką ilością żywności i amunicji. Niedobór żywności zmusił IX Korpus początkowo do trzymania jednej trzeciej swoich sił z dala od jeziora Changjin w rezerwie, a głód i narażenie na działanie czynników zewnętrznych osłabiły chińskie jednostki, ponieważ łatwe zdobywanie pożywienia od cywilów nie było możliwe w słabo zaludnionym obszarze. Pod koniec bitwy więcej chińskich żołnierzy ginęło z powodu zimna niż w walce i nalotach.
Chińskie siły w bitwie są zwykle szacowane na 120 000 żołnierzy. Przed przybyciem do Korei wzmocniono również IX Korpus. Każdy z trzech korpusów miał cztery dywizje zamiast standardowych trzech, łącznie posiadały więc one 12 dywizji, po 10 000 ludzi w każdej. Została do niego wchłonięta również piechota z dwóch wcześniej „wyzwolonych” (przejętych) dywizji Kuomintangu, tak aby każda kompania piechoty osiągnęła odpowiednią liczebność. Niektóre kompanie liczyły około 150 ludzi, podczas gdy inne zostały wzmocnione do siły ponad 200 ludzi. Jednak wyczerpanie spowodowane nalotami ONZ, kiepską logistyką i zimną pogodą odbiło się również na dotarciu na pole bitwy. Na przykład w dniu, w którym IX Korpus wkroczył do Korei, odmrożenia spowodowały 700 ofiar, podczas gdy większość jego pojazdów transportowych została zniszczona przez naloty ONZ. W trakcie bitwy chińscy jeńcy wojenni donieśli, że większość dywizji IX Korpusu straciła siły, licząc około 6500 do 7000 ludzi na dywizję. Te czynniki, a także niepewność co do chińskiego porządku bitwy ordre de bataille w zachodnich źródłach, skłoniły niektórych historyków do skorygowania liczebności chińskich sił w trakcie bitwy do zaledwie 60 000.