mały|Stanisław Lentz, Strajk, 1910 mały|Theodor Kittelsen, Streik, 1879 Strajk (en. strike, fr. grève, hiszp. huelga, ros. забастовка lub стачка, pol. początkowo zmowa lub bezrobocie) – zbiorowe, dobrowolne i czasowe zaprzestanie pracy (lub nauki) przez pracowników (lub inne grupy społeczne), będące formą sprzeciwu wobec warunków zatrudnienia, wynagradzania lub praktyk pracodawcy, podejmowane w celu wymuszenia realizacji określonych żądań ekonomicznych, socjalnych, zawodowych lub politycznych. Strajki mogą mieć różne przyczyny – od dążeń do poprawy płac i warunków pracy (strajki ekonomiczne), przez solidarność z innymi grupami protestującymi, po spory kompetencyjne między związkami zawodowymi czy motywacje polityczne (np. strajk generalny). Istnieją również formy nielegalne, takie jak strajki dzikie, okupacyjne czy częściowe (np. strajk włoski). Strajk stanowi narzędzie walki społecznej, najczęściej stosowane przez pracowników najemnych wobec pracodawców lub władz państwowych.
Zjawisko to stało się powszechne w okresie rewolucji przemysłowej, gdy praca najemna na masową skalę zaczęła odgrywać kluczową rolę w zakładach przemysłowych i kopalniach. Wraz ze wzrostem liczby strajków, rządy coraz częściej były zmuszane do interwencji – zarówno na skutek nacisków ze strony związków zawodowych, jak i właścicieli przedsiębiorstw. Takie interwencje rzadko miały charakter neutralny lub ugodowy. Wczesne strajki często były uznawane za nielegalne spiski lub działania antykonkurencyjne i spotykały się z represjami ze strony policji, wojska oraz sądów.
W krajach zachodnich prawo do strajku zostało w dużym stopniu zalegalizowane pod koniec XIX i na początku XX wieku. Strajki bywają również stosowane jako środek nacisku na rządy w celu zmiany polityki. Zdarza się, że destabilizują one władzę konkretnej partii politycznej lub przywódcy, stając się częścią szerszego ruchu oporu obywatelskiego. Przykładem są strajki w Stoczni Gdańskiej w 1980 roku oraz tzw. strajk ostrzegawczy z 1981 roku. Stanowiły one istotny element długotrwałego obywatelskiego ruchu oporu, który doprowadził do upadku Żelaznej Kurtyny i końca rządów partii komunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej. Innym przykładem była generalna odmowa pracy w Republice Weimarskiej po zamachu stanu (Pucz Kappa-Lüttwitza) w marcu 1920, która – zorganizowana przez Socjaldemokratyczną Partię Niemiec (SPD) – doprowadziła do upadku puczu.
Historia Pochodzenie terminu W 1768 w Wielkiej Brytanii doszło do jednego z pierwszych udokumentowanych protestów pracowniczych, które przyczyniły się do ukształtowania współczesnego znaczenia terminu „strajk”. W porcie Sunderland marynarze handlowi, niezadowoleni z niskich płac, zaprzestali pracy poprzez opuszczenie żagli na statkach (), symbolicznie demonstrując odmowę wykonywania obowiązków. Protest zakończył się sukcesem – armatorzy zgodzili się na podwyżki. Wydarzenia te szybko znalazły naśladowców wśród marynarzy londyńskich, którzy zatrzymali ruch statków na Tamizie i zażądali od parlamentu podniesienia wynagrodzeń. W demonstracjach wzięło udział kilkanaście tysięcy osób. Po tych wydarzeniach termin „strajk” (strike) zaczął być powszechnie używany w znaczeniu zaprzestania pracy w celu osiągnięcia postulatów ekonomicznych.
Strajki przed epoką przemysłową Pierwszy historycznie potwierdzony przypadek strajku miał miejsce w starożytnym Egipcie ok. 1159 p.n.e., gdy rzemieślnicy pracujący w królewskiej nekropolii w Deir el-Medina przerwali pracę w proteście przeciwko zaległościom w wypłatach wynagrodzenia przez rząd Ramzesa III. Strajk zakończył się po podniesieniu płac.
W Talmudzie zapisano pierwszy żydowski przypadek idei strajku: piekarze przygotowujący chleby pokładne na ołtarz odmówili pracy.
W starożytnym Rzymie odpowiednikiem strajku była secessio plebis – forma nieformalnego nacisku politycznego stosowaną przez rzymską ludność plebejską w okresie od V do III wieku p.n.e., zbliżoną w charakterze do strajku generalnego. W ramach secesji plebejusze masowo opuszczali miasto, dokonując swoistej emigracji protestacyjnej, pozostawiając patrycjuszy – przedstawicieli arystokracji – bez siły roboczej i zaplecza gospodarczego. W praktyce skutkowało to zamknięciem warsztatów rzemieślniczych i sklepów oraz niemal całkowitym wstrzymaniem życia handlowego. Strategia ta była wyjątkowo skuteczna w toku tzw. konfliktu stanów, ponieważ plebejusze stanowili zdecydowaną większość ludności Rzymu i odpowiadali za produkcję większości dóbr i żywności. Patrycjusze, z kolei, należeli do niewielkiej elity społecznej – odpowiednika późniejszej szlachty ziemskiej. Źródła historyczne różnią się w ocenie liczby przeprowadzonych secesji; M. Cary i H. H. Scullard podają, że miało ich miejsce pięć, w latach 494–287 p.n.e.
Strajki w epoce i po rewolucji przemysłowej mały|Strajk we Francji na rzecz 8-godzinnego dnia pracy (Paryż, 1906) Strajki zaczęły odgrywać znaczącą rolę polityczną dopiero wraz z rewolucją przemysłową. Po raz pierwszy w historii duża część ludności stała się klasą pracującą, mieszkającą w miastach i sprzedającą swoją pracę za wynagrodzenie. W latach 30. XIX wieku, w szczytowym okresie ruchu czartystów w Wielkiej Brytanii, pojawiła się wyraźna świadomość klasowa. W 1838 Londyńskie Towarzystwo Statystyczne przygotowało pierwszy pisemny kwestionariusz w celu zebrania danych o strajkach.
W 1842 postulaty dotyczące lepszych warunków pracy i płacy doprowadziły do pierwszego nowoczesnego strajku generalnego. Po odrzuceniu drugiej petycji czartystów przez parlament, strajki rozpoczęły się w kopalniach Staffordshire i szybko rozprzestrzeniły się na fabryki, przędzalnie bawełny oraz kopalnie w całej Wielkiej Brytanii – od Dundee po Walię i Kornwalię. Strajk, choć nie był spontaniczny, miał podłoże polityczne i cel strategiczny – wywarcie presji na rząd. W kulminacyjnym momencie aż 500 tys. pracowników przerwało pracę. Fryderyk Engels pisał wówczas:
W drugiej połowie XIX wieku strajki stały się stałym elementem stosunków pracy w krajach uprzemysłowionych. Karol Marks ostro krytykował teorię Pierre’a-Josepha Proudhona, który miał wobec nich ambiwalentny stosunek. Nie sprzeciwiał się im z powodów prawnych, lecz uważał je za środek nieefektywny i nieproduktywny w walce o poprawę sytuacji robotników.mały|Państwa strony Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych: mały|Farmerzy protestujący w Indiach podczas strajku generalnego w 2020. Badanie przeprowadzone w 1936 w Stanach Zjednoczonych wykazało, że około 1/3 wszystkich strajków w latach 1927-1928 oraz ponad 40% w 1929 dotyczyło żądań związanych z uznaniem związków zawodowych, utworzeniem zakładów zamkniętych, a także protestów przeciwko dyskryminacji związkowej i naruszeniom porozumień zbiorowych.
1937 przyniósł rekordową liczbę 4 740 strajków w USA, co czyniło go szczytowym momentem największej fali strajkowej w historii amerykańskiego ruchu pracowniczego. W kolejnych dekadach liczba ta drastycznie spadła: z 381 dużych strajków i lokautów w 1970 do 187 w 1980, a następnie do zaledwie 11 w 2010. Pracodawcy coraz częściej przeciwdziałali strajkom, grożąc zamknięciem zakładów lub ich przeniesieniem.
Prawo do strajku zostało zagwarantowane w prawie międzynarodowym:
przez Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (1967) w artykule 8, oraz przez Europejską Kartę Społeczną (1961) w artykule 6.
Międzynarodowa Organizacja Pracy w Konwencji Nr 105 z 25 czerwca 1957 zabrania pracy przymusowej jako kary za udział w strajku (art. 1 d)Dz. U. 1959 Nr 39 poz. 240, strony. Międzynarodowa Organizacja Pracy uznaje prawo do strajku za legalny środek obrony interesów pracowniczych, a jego podstawę prawną stanowią art. 3, 8 i 10 Konwencji Nr 87 z 9 lipca 1948Dz. U. 1958 Nr 29 poz. 125, stronyPrawo do strajku w świetle Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Zalecenie 92 MOP z 6 czerwca 1951 wzywając przedsiebiorców i pracowników do dobrowolnego pojednawstwa i rozjemstwa oraz powstrzymania w toku takiego postepowania od strajku i lokautu, zaznacza w zakończeniu: żadne postanowienie niniejszego Zalecenia nie będzie mogło być rozumiane jako ograniczające w jakikolwiek sposób prawo do strajkuZalecenie 92, przekład.
W 1956 Komitet Wolności Związkowej MOP w sprawie Nr 148 przeciwko PRL (patrz niżej: Poznański Czerwiec) uznał, iż „zasadniczo przyjmuje się, że prawo do strajku jest integralną częścią ogólnego prawa pracowników i ich organizacji do obrony ich interesów ekonomicznych” (the right to strike is generally admitted as an integral part of the general right of workers and their organisations to defend their economic interests)Case No 148 (Poland).
Karta Bogoty (1948) po zmianach wprowadzonych przez Protokół z Buenos Aires (1967) prawo do strajku zapewnia w art. 45 c.
W Europie strajki stanowią istotny element systemów relacji przemysłowych i są głęboko zakorzenione w historii walki pracowniczej o prawa socjalne i ekonomiczne. W przeciwieństwie do wielu innych regionów świata, w wielu krajach europejskich prawo do strajku jest silnie chronione przez konstytucje, ustawy krajowe oraz międzynarodowe konwencje.
Karta Praw Podstawowych w art. 28 głosi "Pracownicy i pracodawcy, lub ich odpowiednie organizacje, mają, zgodnie z prawem Unii oraz ustawodawstwami i praktykami krajowymi, prawo do negocjowania i zawierania układów zbiorowych pracy na odpowiednich poziomach oraz do podejmowania, w przypadkach konfliktu interesów, działań zbiorowych, w tym strajku, w obronie swoich interesów."
Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje prawo do strajku na podstawie prawa do zgromadzeń i stowarzyszeń, jakie zapewnia Europejska Konwencja Praw Człowieka w art. 11Prawo do strajku w świetle Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Współczesne strajki w Europie koncentrują się głównie wokół kilku kluczowych kwestii:
uznanie związków zawodowych i prawa do rokowań zbiorowych, walka o wyższe płace i rekompensaty za inflację, sprzeciw wobec deregulacji rynku pracy i osłabienia ochrony socjalnej, obrona usług publicznych, takich jak transport, edukacja i opieka zdrowotna.
Według danych Eurofound, w latach 2023–2024 nastąpiła wyraźna intensyfikacja działań strajkowych w sektorze publicznym i przemysłowym, szczególnie we Francji, Niemczech, Finlandii, Austrii i Grecji.
W 2020 w Indiach miał miejsce strajk generalny, który jest najprawdopodobniej największym w historii ludzkości strajkiem, biorąc pod uwagę ilość uczestników, których liczbę oszacowano na ponad 250 000 000.
Strajk o uznanie Strajk o uznanie () to forma strajku pracowniczego, której celem jest wymuszenie na pracodawcy lub branży uznania związku zawodowego jako prawowitego przedstawiciela do negocjacji zbiorowych w imieniu pracowników.
W Stanach Zjednoczonych tego rodzaju strajki były szczególnie powszechne przed wprowadzeniem nowoczesnych regulacji prawa pracy, takich jak National Labor Relations Act, które ustanowiły formalne procedury uznawania związków zawodowych. W 1949 strajki o uznanie zostały opisane jako narzędzie wykorzystywane przez związki zawodowe „z różnym skutkiem przez ostatnie czterdzieści lat lub dłużej”. Klasycznym przykładem była skuteczna akcja związku United Auto Workers, który uzyskał uznanie od General Motors po słynnym strajku okupacyjnym w Flint w latach 1936–1937.
Do innych znanych przypadków należą:
strajk w U.S. Steel (1901), antracytowy strajk (1902).
Szczególnym przypadkiem był strajk o uznanie związku zawodowego w Szwecji przeciwko firmie Tesla, który zyskał międzynarodowe znaczenie jako starcie globalnej korporacji z nordyckim modelem negocjacji zbiorowych.
Strajki w Polsce Prawdopodobnie pierwszy strajk w Polsce miał miejsce w 1690 roku w kopalni soli w Wieliczce, kiedy zarząd kopalni obniżył taryfę, według której górnicy mogli zamieniać własny deputat solny na gotówkę. Nieudane pertraktacje pracowników z kierownictwem doprowadziły do strajku. W wydarzeniach zginęło dwóch łamistrajków.