thumb|Wenus z Dolních Věstonic, datowana na 29 do 25 tys. lat p.n.e., jest najstarszym znanym przykładem ceramiki artystycznej. Chociaż ta ostatnia powszechnie kojarzona jest z ceramiką użytkową, to w rzeczywistości od początku obejmowała produkcję figurek. Ceramika artystyczna – artystycznie ukształtowane i zdobione wyroby ceramiczne.
Glina, podstawowy materiał ceramiki artystycznej, charakteryzuje się z jednej strony plastycznością, zaś z drugiej zdolnością do przemiany w procesie wypalenia w twardy materiał, który jest odporny na większość czynników korodujących metale i tworzywa nieorganiczne. Wypalana w niższej temperaturze ceramika o czerepie porowatym w pewnym stopniu nadal przepuszcza wodę, co nie ma miejsca w przypadku wypalanej w wyższej temperaturze ceramiki o czerepie spieczonym (kamionki lub porcelany). Aby uniknąć porowatości początkowo używano pokostu, później zaś zaczęto pokrywać ceramikę szkliwem, które często pełni również funkcję dekoracyjną. Inne metody dekoracji ceramiki to m.in. odciskanie, aplika, rycie (w tym sgraffito), nacinanie, nakłuwanie i malowanie. Ceramikę najpierw lepiono, później zaś toczono na kole garncarskim i odlewano. Współcześnie stosuje się również takie metody formowania ceramiki artystycznej jak toczenie i prasowanie z mas półsuchych.
Historia ceramiki artystycznej sięga 29 do 25 tys. lat p.n.e. Pierwsza ceramika artystyczna wytwarzana przez profesjonalnych rzemieślników pojawiła się na Bliskim Wschodzie. To również stamtąd pochodzą jedne z pierwszych przykładów zastosowania koła garncarskiego oraz pierwsze prymitywne formy szkliwa. Starożytni Grecy i Rzymianie wytwarzali różne rodzaje ceramiki o czerepie porowatym, jednak w Cesarstwie Rzymskim rozwinęła się również ceramika o szkliwie ołowiowym, oparta na osiągnięciach starożytnych Egipcjan. Pod koniec II tysiąclecia p.n.e. w Chinach wypalono pierwsze naczynia z kamionki, zaś w I tysiącleciu n.e. w tym regionie powstała porcelana. Aż do XVIII wieku Chiny pozostawały najbardziej zaawansowanym technologicznie producentem ceramiki, zaś w ich cieniu rozwijały się ceramika koreańska i japońska. Pod wpływem chińskiej porcelany muzułmańscy ceramicy w IX wieku opracowali nową szkliwioną ceramikę o czerepie porowatym, która dała początek różnym odmianom fajansu. W późnym średniowieczu w Europie zaczęto rozwijać różne odmiany kamionki, zaś w XVIII wieku opracowano technologię produkcji porcelany, przełamując tym samym chiński monopol. W drugiej połowie XVIII wieku produkcja ceramiki zaczęła ulegać głębokim przemianom związanym z rewolucją przemysłową, która ostatecznie doprowadziła do zatracenia jej rzemieślniczego charakteru i oparcia się na produkcji masowej, możliwej dzięki ciągle rozwijanym nowym technologiom. Jednocześnie począwszy od drugiej połowy XIX wieku rozwijała się działalność indywidualnych ceramików, którzy produkowali naczynia pojedynczo lub w niewielkich seriach, koncentrując się na ich wartości artystycznej. Ten dualizm produkcji masowej oraz drobnej wytwórczości o charakterze czysto artystycznym pozostaje jedną z głównych cech dzisiejszej ceramiki artystycznej.
Surowce i techniki thumb|Naczynie (poddane rekonstrukcji) z jaskini w prowincji Jiangxi, skąd pochodzą najstarsze znane fragmenty ceramiki użytkowej, datowane na 18 do 17 tys. lat p.n.e. Chińskie Muzeum Narodowe thumb|Skyfos pokryty szkliwem ołowiowym. Prawdopodobnie Anatolia, I wiek n.e. Cleveland Museum of Art thumb|Ręcznie lepiona czarka raku wykonana przez (zm. 1592). thumb|Amfora z wizerunkiem kobiety wykonanym za pomocą nalepiania guzków i listw z gliny, zdobionych odciskami paznokcia. Kultura malicka, ok. 4500 p.n.e. Muzeum Archeologiczne w Krakowie Do produkcji ceramiki artystycznej oprócz surowców ilastych, kaolinów i iłów (glin), zaliczanych do surowców plastycznych, stosowane są surowce nieplastyczne, do których należą surowce schudzające (piasek kwarcowy, skalenie) i topniki (skalenie, pegmatyty). Surowce plastyczne stanowią składnik masy ceramicznej łączący pozostałe surowce w sposób umożliwiający formowanie wyrobów, który po wypaleniu stanowi tzw. szkielet. Natomiast topniki przyczyniają się do zagęszczenia czerepu poprzez wytworzenie fazy ciekłej i obniżenie temperatury spiekania, a po wypaleniu stanowią tzw. ciało.
Glina, podstawowy materiał ceramiki artystycznej, charakteryzuje się z jednej strony plastycznością, zaś z drugiej zdolnością do przemiany w procesie wypalenia w twardy materiał, który jest odporny na większość czynników korodujących metale i tworzywa nieorganiczne. Wypalenie w temperaturze około 500 ℃ chroni uformowaną ceramikę przed działaniem wody (najwcześniejsze naczynia, które były suszone na słońcu, mogły służyć jedynie do przechowywania zbóż i innych suchych substancji). Temperatura zeszklenia gliny wynosi ok. 1600 ℃, co sprawia, że po zmieszaniu jej z topnikiem o niższej temperaturze zeszklenia (około 1200 ℃) i wypaleniu tej mieszaniny w niższej temperaturze, glina zachowuje kształt obiektu, podczas gdy inne substancje ulegają zeszkleniu. W efekcie powstaje wyrób ceramiczny o czerepie spieczonym, zwany kamionką (wypalanie w niższej temperaturze prowadzi do uzyskania wyrobów o czerepie porowatym, do których zalicza się m.in. większość gatunków fajansu). Dodanie do gliny skalenia lub steatytu i wypalenie uzyskanej masy w temperaturze od 1100 do 1450 ℃ sprawia, że produkt staje się przezroczysty, dając w rezultacie porcelanę. Granica pomiędzy kamionką a porcelaną nigdy nie była precyzyjnie określona. Wiąże się to z faktem, że na Zachodzie porcelana była zazwyczaj definiowana jako substancja przezroczysta, podczas gdy Chińczycy utożsamiali ją z ceramiką, która wydaje dźwięczący ton przy uderzeniu. Żadna z tych definicji nie jest całkowicie zadowalająca, choćby dlatego, że pewne cienkościenne odmiany kamionki są lekko przeświecające, zaś grubościenna porcelana jest nieprzezroczysta.
Ceramika o czerepie porowatym w pewnym stopniu nadal przepuszcza wodę, która przesącza się na zewnątrz, gdzie wyparowuje, tym samym chłodząc zawartość naczynia. Ta cecha jest często uważana za zaletę w krajach o gorącym klimacie, wykorzystuje się ją również w domowych pojemnikach chłodzących mleko, masło czy żywność. Poza tym jednak porowatość niesie ze sobą wiele problemów, tego rodzaju naczynia m.in. nie nadają się do przechowywania mleka lub wina. Aby uniknąć porowatości używano pokostu (u starożytnych Greków w formie firnisu). Bardziej zaawansowaną techniką jest glazurowanie, polegające na pokryciu przedmiotu cienką warstwą szkliwa, które zatyka pory czerepu. Historycznie najczęściej stosowano cztery główne rodzaje szkliwa: ołowiowe, cynowe, solne i skaleniowe (współcześnie wynaleziono wiele innych rodzajów szkliwa). Szkliwa ołowiowe, solne i skaleniowe są przezroczyste, podczas gdy szkliwo cynowe tworzy mętną biel. Najwcześniej zaczęto stosować szkliwo ołowiowe, które zostało wynalezione w Mezopotamii około 4 tys. lat temu. W VIII stuleciu Arabowie zaczęli stosować szkliwo cynowe, dając tym samym początek różnym odmianom fajansu. Kamionka, wypalana w wyższej temperaturze, wymusiła stosowanie glazury solnej, ponieważ tradycyjnie stosowane szkliwo ołowiowe topiło się na spieczonym czerepie. Ponieważ wyroby kamionkowe i porcelanowe nie są porowate, w ich przypadku glazura pełni rolę jedynie dekoracyjną. Zarówno glazura solna, jak i używana w przypadku twardej porcelany glazura skaleniowa, jest zazwyczaj wypalana wspólnie z ceramicznym ciałem. Z reguły wyroby ceramiki artystycznej wypala się jednak dwukrotnie. Celem pierwszego wypalenia, tzw. biskwitowego, jest wytworzenie wyrobu o odpowiedniej wytrzymałości mechanicznej, która pozwala na jego szkliwienie (w przypadku fajansu) i dekorację. Wyroby uzyskują ostateczne właściwości użytkowe po drugim wypaleniu, nazywanym wypaleniem na ostro.
Najwcześniejsze naczynia były lepione ręcznie, tak jak do dzisiaj robi się to w przypadku japońskiej ceramiki raku. Później zaczęto stosować koło garncarskie, co z biegiem czasu stało się niemal synonimiczne z tworzeniem ceramiki artystycznej. Kwestia gdzie koło garncarskie pojawiło się po raz pierwszy pozostaje nierozstrzygnięta i mogło ono zostać wynalezione w kilku miejscach niezależnie od siebie. W każdym razie w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. posługiwano się nim już w Mezopotamii, dolinie Indusu oraz prawdopodobnie Egipcie. W Chinach w pełni rozwinięte koło garncarskie pojawiło się we wschodnich prowincjach nadbrzeżnych na początku III tysiąclecia p.n.e.. Obok lepienia i toczenia na kole od najwcześniejszych czasów ceramikę wykonywano za pomocą odlewania przy użyciu wcześniej przygotowanych form. Ta technologia miała szczególne znaczenie tam, gdzie w grę wchodziła wczesna produkcja masowa – na formach odlewniczych opierał się m.in. rzymski przemysł ceramiczny wytwarzający naczynia terra sigillata oraz fabryka Wedgwooda w Staffordshire. Współcześnie stosuje się również takie metody formowania ceramiki artystycznej jak toczenie i prasowanie z mas półsuchych.
Nawet najwcześniejsza ceramika była z reguły w jakiś sposób dekorowana. Jedną z najwcześniejszych metod jest pozostawienie odcisku w glinie, do czego używano czasem po prostu palców, albo sznura, tak jak w ceramice kultury Jōmon albo kultury ceramiki sznurowej. Oddzielnie wykonywane dekoracje (tzw. aplika), w formie guzów lub reliefów, pojawiły się nieco później. Rzymianie specjalizowali się w wykonywaniu reliefowej dekoracji za pomocą techniki barbotine. Inną wczesną formą dekoracji jest rycie, które szczególną formę znalazło w technice sgraffito, gdzie za jego pomocą odsłaniano wcześniej nałożone warstwy masy ceramicznej o innym kolorze, co tworzyło dekorację wielobarwną. Ta technika była szczególne chętnie stosowana przez . Jej szczególną odmianą jest rycie nożem warstwy polewy (angoby) pokrywającej glinę, co pozostawia wyniesiony ponad powierzchnię naczynia wzór. Naczynia dekoruje się również poprzez nakłuwanie lub nacinanie. Angoba może być używana do malowania lub inkrustacji. Dekorację często stanowią ozdobne glazury, dosyć wcześnie zaczęto również malować ceramikę (początkowo ręcznie, począwszy od XVIII wieku również za pomocą druku lub dekalkomanii). W celu uzyskania specjalnych efektów zdobniczych już w starożytności stosowano zmianę atmosfery pieca podczas wypalania (za szczytowe osiągnięcie tej techniki uważane są greckie naczynia czarnofigurowe i czerwonofigurowe). Szczególnie dobrą glinę czasami polerowano, jak w przypadku ceramiki fazy kultury Majiayao lub ceramiki inkaskiej.
Historia Bliski Wschód thumb|Dzban z dekoracją przedstawiającą zwierzęta i ludzi na łodziach. Egipt, okres Nagada II, ok. 3500–3300 p.n.e. Metropolitan Museum of Art thumb|Dzban zaliczany do grupy tzw. „Szkarłatnych Naczyń”, Chafadżi, ok. 2800–2600 p.n.e. Muzeum Brytyjskie thumb|Butla pielgrzyma pokryta glazurą w kolorze „partyjskiej zieleni”, Mezopotamia, I w. p.n.e.–II w. n.e. Muzeum Pergamońskie
Region Bliskiego Wschodu, zwłaszcza zaś starożytne cywilizacje Mezopotamii i Egiptu, były miejscem gdzie po raz pierwszy pojawiło się wiele przełomowych osiągnięć ludzkości, również w dziedzinie ceramiki. Najwcześniejsza mezopotamska ceramika wiązana jest z kulturą Hassuna (VI tysiąclecie p.n.e.), zaś w nieco późniejszej kulturze Samarra naczynia są już dekorowane skomplikowanymi motywami geometrycznymi oraz przedstawieniami zwierząt i ludzi (zobacz ilustracja). Ceramika kultury Halaf była znacznie bardziej wyrafinowana niż wcześniejsza produkcja i bez wątpienia tworzona przez profesjonalnych rzemieślników. W jej ramach powstały pierwsze naczynia wielobarwne (polichromowane), w kolorze czerwonym, czarnym i białym (zobacz ilustracja). Z kulturą Ubajd wiązana jest m.in. ceramika z Suzy, która charakteryzowała się wyjątkowym bogactwem dekoracji. Stanowi ona również jeden z przykładów kulturowego oddziaływania pomiędzy Mezopotamią a Iranem, który absorbując zachodnie innowacje, zaczął jednocześnie tworzyć własną tradycję ceramiczną.