thumb|Jedno ze wzgórz w Rakhigarhi Rakhigarhi, Rakhi Garhi – starożytna osada protomiejska należąca do cywilizacji doliny Indusu, obecnie stanowisko archeologiczne w północnych Indiach, w stanie Hariana, w odległości 125 kilometrów od Delhi.
Znajduje się na płaskiej równinie, około 27 kilometrów od sezonowej rzeki Ghaggar i w swojej historii była częścią kilku faz rozwoju kultury harappańskiej, w tym fazy przedharappańskiej (7000–3300 p.n.e.), wczesnej harappańskiej (3300–2600 p.n.e.) i dojrzałej fazy (2600–1900 p.n.e.) cywilizacji doliny Indusu.
Było to jedno z największych znanych miast starożytnej cywilizacji induskiej, a powierzchnia Rakhigarhi wynosiła, według starszych badań, od 80 do ponad 100 hektarów, nowsze badania dają zaś obraz znacznie większego miasta o powierzchni dochodzącej do 350 hektarów. Inne powiązane stanowiska archeologiczne w sąsiedztwie Rakhigarhi to Mitathal i nieco mniejsze w Lohari Ragho, które wciąż czekają na dokładniejsze zbadanie.
Pierwsze wykopaliska na tym stanowisku miały miejsce w latach 60., po których nastąpiły kolejne badania pod koniec lat 90., jednak najbardziej intensywne wykopaliska miały miejsce w ciągu ostatniej dekady i trwają do dziś. Pomimo licznych i długoletnich badań większość obszaru nie została jeszcze przebadana archeologicznie, a wyniki opublikowane.
Testy DNA przeprowadzone przez Vasanta Shinde w 2019 roku wykazały, że DNA nie zawierało żadnych śladów pochodzenia mieszkańców ze stepów Azji Środkowej, co jest zgodne z teorią migracji Ariów, która głosi, że Indoariowie przybyli do Indii ze stepów po tym, jak cywilizacja harappańska zaczęła chylić się ku upadkowi.
Rakhigarhi zaliczane jest do ośmiu największych znanych obecnie protomiast należących do cywilizacji doliny Indusu, obok Harappy, Mohendżo Daro, Dholawiry, Ganweriwali, Lothalu, Rupnagaru i Kalibanganu.
Charakterystyka miejsca Położenie Rakhigarhi położone jest na płaskiej równinie, w odleglości 27 kilometrów od koryta okresowej rzeki Ghaggar. Według Jane McIntosh, Rakhigarhi znajduje się w dolinie prehistorycznej rzeki Drishadvati, która miała swój początek w górach Siwalik. W pobliżu przepływa też Sarsuti (dopływ Ghaggaru), która razem ze swoim dopływem Chautang mają być pozostałościami antycznej Drishadvati.
Powierzchnia stanowiska i liczba wzgórz Większość naukowców, w tym Gregory Possehl, Jonathan Mark Kenoyer, Raymond Allchin i Rita P. Wright podaje w swoich prachach naukowych, że Rakhigari miało od 80 do ponad 100 hektarów. W 2015 roku Amarendra Nath stwierdził, że „pozostałości archeologiczne w Rakhigari rozciągają się na powierzchni 300 hektarów (3 kilometry kwadratowe), obejmując łącznie siedem kopców, z których kopce od 1 do 5 położone są blisko siebie, a dwa oddalone są od pozostałych”.
Kopce są numerowane zgodnie z przyjętą konwencją nazewnictwa, tj. „RGR-x”, np. RGR-1 do RGR-11. Do 2014 roku znanych było siedem kopców. Podczas wykopalisk w 2014 r. odkryto dwa kolejne kopce, RGR-8 i RGR-9, położone na wschód i zachód od głównego stanowiska, w dużej mierze zniszczone przez uprawę roli. Według Vasanta Shinde każdy z dwóch kopców ma powierzchnię 25 hektarów, co daje łącznie 350 hektarów (3,5 km2), czyniąc tym samym Rakhigarhi największym stanowiskiem cywilizacji doliny Indusu, wyprzedzając Mohenjo-Daro (300 hektarów) o 50 hektarów. Podczas wykopalisk w 2016 rokuże odkryto dwa kolejne kopce, RGR-10 i RGR-11, co daje łącznie 11 kopców. Rakhigarhi wymaga dalszych interdyscyplinarnych badań, ale niewątpliwie jest jednym z największych znanych miast starożytnego Indusu.
Według najnowszych, aktualnych na 2024 rok danych naukowych Rakhigarhi jest największym znanym starożytnym miastem harappańskim i obejmuje powierzchnię ponad 350 hektarów.
Wiek Według Garge Tejasa najwcześniejsze osady w Rakhigarhi poprzedzają cywilizację doliny Indusu. Według Possehla nie wszystkie kopce w Rakhigarhi należą do tej samej osady doliny Indusu, stwierdzając, że „wzgórze RGR-6 jest stanowiskiem kultury Sothi-Siswal znanym jako Arda i było prawdopodobnie oddzielną osadą”. Kopce RGR1 do RGR-6 to dzielnice mieszkalne należące do „wczesnego okresu harappańskiego z okresu przedformacyjnego”, podczas gdy kopiec RGR-7 to miejsce pochówku, w którym znaleziono ludzkie szkielety.
ASI (Archeological Survey of India) datowała metodą radiowęglową kopce takie jak RGR-1, RGR-2, RGR-6 i RGR-7. Kopiec RGR-6 ma dwie warstwy fazy przedharappańskiej datowane na 5640 lat przed teraźniejszością (BP) i 5440 (BP). RGR-1 ma pozostałości wczesnej fazy harappańskiej datowane na 5200 i 4570 lat BP. RGR-2 to również wczesna faza harappańska datowana na 5200 i 4570 lat, dodatkowo pochodzą z tego kopca dwie dodatkowe próbki należące do dojrzałej fazy harappańskiej datowane na 4040 i 3900 lat BP. RGR-7, który jest cmentarzyskiem z dojrzałej fazy harappańskiej, datuje się na 4600 lat BP.
W 2014 roku archeolog Amarendra Nath opublikował sześć datowań radiowęglowych z wykopalisk w Rakhigarhi przeprowadzonych w latach 1997–2000, odpowiadających fazom przedharappańskim, wczesnej harappańskiej i dojrzałej harappańskiej. Kopiec RGR-6 ujawnił stadium przedharappańskie, nazywane także okresem Sothi z następującymi dwoma datowaniami próbek: 4470 ± 110 p.n.e. oraz 4280 ± 430 p.n.e.
Aktualny stan wiedzy pozwala na następujący podział chronologiczny: Okres 0 – okres Sothi, okres przedharappański – przed 3300 rokiem p.n.e. – okres ten nie jest wymieniany w starszych pracach Amarendry Natha dotyczących wykopalisk z lat 1997–1999, jednak nowsze badania z użyciem datowania radiowęglowego cofają początek osadnictwa w Rakhigarhi nawet do roku 4600 p.n.e., nazywając ten okres również okresem preformatywnym, w którym kształtowały się podwaliny przyszłej kultury harappańskiej wczesnej, a później właściwiej (dojrzałej). Zabudowania z tego okresu nie zachowały się. Gospodarka miała charakter rolno-pasterski, a zachowane z tego okresu artefakty to głównie neolityczne narzędzia krzemienne.
Okres I – kultura wczesnoharappańska 3300 – 2600 p.n.e., w której wyróżnia się trzy fazy – I, II oraz III. Najgłębsze osady tego okresu zawierają liczne fragmenty ceramiki należące do kultury Hakra. Fazy II i III to etapy pełnego rozkwitu wczesnej kultury induskiej. Badania wykazują, że miasto zbudowano na podstawie przygotowanego wcześniej planu – zarówno ulice, jak i mury są zaplanowane starannie i mają jednolitą szerokość, a dzielnice mieszkalne odseparowane są od produkcyjnych. Wskazuje to na istnienie decyzyjnego ośrodka władzy. Występuje ceramika zarówno czerwona jak i płowa i brązowa, a motywy malarskie obejmowały wzory koliste i linie poziome, liście figowca pagodowego i figowca bengalskiego, a także wzory gwiaździste i siatkowe. Miasto zostało zniszczone przez powódź, która zostawiła po sobie osady o grubości ponad pół metra.
Okres II – właściwa kultura harappańska 2600 – 1900 p.n.e., w której wyróżnia się trzy fazy – IV, V, VI. Miasto zostało zbudowane od nowa w innym kształcie. Zbudowano specjalne platformy z cegły mułowej celem podniesienia poziomu terenu, ustabilizowania go i ochrony przed powodzią. Odkryto jedną platformę z funkcjach religijnych. Istniały spichlerze i magazyny, a w ich pobliżu odnaleziono pozostałości kramów handlowych. Domy budowano na podobnym, prostokątnym planie jak w okresie I, standardem były łazienki, a system kanalizacyjny obejmował całe miasto. W tym okresie dominowała ceramika czerwona, a jej obfitość i poziom skomplikowania świadczą o zamożności mieszkańców i wysokim poziomie cywilizacyjnym. Dalej popularne były motywy roślinne. Miasto zostało ostatecznie zniszczone w wyniku nagłej powodzi.
Badania archeologiczne w Rakhigarhi dowodzą, że w mieście nie doszło do fazy schyłkowej – zostało ono przez mieszkańców opuszczone nagle, najprawdopodobniej z powodu wielkiej powodzi. Ludność kultury harappańskiej nigdy już do miasta nie wróciła. Stanowisko zostało ponownie zasiedlone wiele stuleci później, przez ludy kuszańskie.
Sąsiednie miasta Rakhigarhi, będące jednym z największych miast i ponadregionalnym centrum handlu cywilizacji doliny Indusu, otoczone jest licznymi stanowiskami leżącymi dziś w Harianie, Radżastanie i Pendżabie wzdłuż biegu sezonowej rzeki Gagghar. Najważniejsze z nich to Bhirrana (cztery okresy rozwoju, z których najwcześniejszy datowany jest na 8–7 tysiąclecie p.n.e.) 86 kilometrów na północny zachód, Kunal (należący do kultury Kunal, która jest kulturowym poprzednikiem stanowiska Rehman Dheri) 75 kilometrów na północny zachódCharles Keith Maisels, Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China. Routledge, 2003 , Siswal (należący do kultury Sothi-Siswal współczesnej wczesnej fazie harappańskiej, datowany na 3800 p.n.e.) 75 kilometrów na zachódThe Harappan Civilisation: Its Sub-cultures, Daily Pioneer, 10 May 2018. i Kalibangan (inne duże miasto o znaczeniu ponadregionalnym, z kilkoma fazami rozwoju zaczynającymi się od wczesnej fazy harappańskiej) 235 kilometrów na zachód, a także Banawali, Balu oraz inne.
Wykopaliska Do 2020 roku wszystkie udokumentowane wykopaliska prowadzone zarówno przez Archaeological Survey of India, jak i Deccan College objęły łącznie 5% całości stanowiska archeologicznego.
Chronologia wykopalisk Podczas gdy najwcześniejsze wykopaliska stanowisk induskich rozpoczęły się w Harappie w latach 1921–1922, a w Mohendżo Daro w 1931 roku, pierwsze udokumentowane wykopaliska w Rakhigarhi przeprowadzono dopiero w 1969 roku, a następnie w latach 1997–98, 1998–99 i 1999–2000, 2011–2016 i 2021. W Rakhigarhi znajduje się łącznie 11 kopców nazwanych od RGR-1 do RGR-11, z których kopiec oznaczony jako RGR-5 jest gęsto zaludniony przez założenie wioski Rakhishahpur i nie jest dostępny do wykopalisk. RGR-1 do RGR-3, RGR6 do RGR9 i część RGR-4 są wzgórzami, na których prowadzenie wykopalisk jest możliwe.
W 1963 r. Archaeological Survey of India (ASI) podjęło pierwszą w historii próbę wykopalisk w tym miejscu, jednak wyniki badań opublikowano jedynie w szczątkowej formie.
W 1969 r. zespół Uniwersytetu Kurukshetra badał i dokumentował stanowisko pod przewodnictwem dziekana studiów indyjskich, doktora Suraja Bhana.
W latach 1997–1998, 1998–1999 i 1999–2000 zespół ASI ponownie prowadził wykopaliska pod przewodnictwem dyrektora dr Amarendra Natha, który publikował swoje odkrycia w czasopismach naukowych. Po roku 2000 wykopaliska wstrzymano na lata z powodu dochodzenia CBI w sprawie niewłaściwego wykorzystania funduszy. Większość znalezisk została przekazana do Muzeum Narodowego w Nowym Delhi.
W latach 2011–2016 Deccan College przeprowadziło kilka znaczących wykopalisk pod przewodnictwem ówczesnego wicekanclerza i archeologa dr Vasanta Shinde, a członkowie zespołu archeologów opublikowali swoje odkrycia w różnych czasopismach naukowych.
Od 2021 r. Archeological Survey of India prowadzi dalsze wykopaliska w Rakhigarhi. a Central University of Haryana i dr Vasant Shinde również wyrazili zainteresowanie rozpoczęciem wykopalisk.
Odkrycia Artefakty archeologiczne znalezione w Rakhigarhi potwierdzają zarówno wczesną, jak i dojrzałą fazę Harappa i obejmują zarówno 4600-letnie szkielety ludzkie, jak i fortyfikacje, zabudowania mieszkalne, drogi, warsztaty rzemieślnicze, systemy kanalizacyjne, cmentarzyska i wszelkiego rodzaju artefakty ruchome, w tym ceramikę, narzędzia, biżuterię, zabawki, kamienie szlachetne, pieczęcie i inne przedmioty codziennego użytku.
Architektura i urbanistyka