Winicjusz Narojek (ur. 21 stycznia 1934 w BrześciuWłodzimierz Wincławski Słownik biograficzny polskiej socjologii. Tom 3. N-St, wyd. UMK, Toruń 2007, s. 5-8, zm. 3 września 1995 w Warszawie) – polski socjolog, prof. dr hab.
Życiorys Był synem Piotra Narojka i Eleonory Narojek, z d. Goehrler. W okresie II wojny światowej mieszkał z rodzicami w Krześlinie, po wojnie w Siedlcach, Wrocławiu i od 1951 w Warszawie. Przewlekłe choroby (cukrzyca i gruźlica) utrudniły mu edukację. Dopiero w 1957 zdał maturę w liceum ogólnokształcącym dla pracujących. W tym samym roku rozpoczął studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim, które ukończył w 1963. Następnie otrzymał stypendium doktorskie, po czym został zatrudniony w Katedrze Socjologii II, później przekształconej w Katedrę Socjologii Ogólnej UW. Tam w 1965 obronił pracę doktorską System władzy w mieście. Studium monograficzne napisaną pod kierunkiem Zygmunta Baumana. Praca ta otrzymała II nagrodę Polskiego Towarzystwa Socjologicznego za doktorat napisany w latach 1964-1968Winicjusz Narojek (1969) Winicjusz Narojek o sobie, w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 240., a w 1967 ukazała się drukiem pt. System władzy w mieście.
W latach 60. uczestniczył w nieformalnych kręgach dyskusyjnych, podczas których rozważano kwestie polityczno-społeczne związane z przemianami w Polce, Czechosłowacji, Węgrzech i JugosławiiAndrzej Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Wyd. Aneks, Londyn 1994, s. 237.Andrzej Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, wyd. Znak, Kraków 2010, s. 495. Od 1969 pracował w Zespole Badań nad Radami Narodowymi w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, w 1974 uzyskał w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk stopień doktora habilitowanego (na podstawie pracy Społeczeństwo planujące. Próba socjologii gospodarki socjalistycznej, za którą w 1973 otrzymał Nagrodę im. Stanisława Ossowskiego Polskiego Towarzystwa Socjologicznego) i w tym samym roku rozpoczął pracę w tej placówce. Był sygnatariuszem ogłoszonego w styczniu 1976 Listu 101 przeciwko zmianom w Konstytucji PRLAndrzej Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Wyd. Aneks, Londyn 1994, s. 330.. W związku z tym zaangażowaniem władze PRL utrudniały mu uzyskanie stanowiska docentaWinicjusz Narojek w katalogu BIP IPN Dane osoby z katalogu osób "rozpracowywanych". Otrzymał je ostatecznie w 1977.
W 1980 opublikował pracę Społeczeństwo otwartej rekrutacji, w 1982 książkę Struktura społeczna w doświadczeniu jednostki. Ta druga praca otrzymała w 1983 Nagrodę im. Ludwika Krzywickiego przyznawaną przez Wydział I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk, została jednak zaatakowana przez socjologów związanych z PZPR (na łamach Studiów Socjologicznych nazwano ją "skandalem wydawniczym"). Krytyka ta oraz problem z cenzurą spowodowały, że jego kolejna książka Perspektywy pluralizmu w upaństwowionym społeczeństwie ukazała się w 1986 w emigracyjnym wydawnictwie Aneks.
W 1987 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, w 1990 tytuł profesora zwyczajnego. W 1991 opublikował książkę Socjalistyczne "welfare state". Studium z psychologii społecznej Polski Ludowej. Wobec nasilającej się choroby w 1994 przeszedł na rentę.
Został pochowany na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie (kwatera R 108 rząd 2 grób 11).
Dorobek Winicjusz Narojek publikował wyniki swoich badań i analiz w latach 1962-1995Majkowska- Sztange Antonina (1996), Bibliografia prac Winicjusza Narojka, w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa w odniesieniu do systemu klasyfikowanego jako autorytarny socjalizmRaciborski Jacek (2009) Modele reżimów totalitarnego i autorytarnego a reżim polityczny PRL, w: Ewa Nasalska i Marta Zahorska (red), Wartości, Polityka Społeczeństwo. Księga jubileuszowa dedykowana profesor Renacie Siemieńskiej – Żochowskiej poprzez Jej współpracowników i uczniów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar lub realny socjalizm, także jako system monolitycznyZygmunt Bauman (1996) Post–scriptum. Narojek – badacz i odkrywca, w Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 233. Opisał działanie tego systemu, jego istotę, zakotwiczenie w społeczeństwie i potencjał jego zmianyHanna Palska, Recenzje: Winicjusz Narojek : Jednostka wobec systemu: antropologia trwania i zmiany. (1996) Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, 1996, 252 strony, w: Studia Socjologiczne 1997, 1 (144):165
Narojek swoje wysiłki skoncentrował na pytaniu jak monolityczne społeczeństwo socjalistyczne w ogóle było możliweZygmunt Bauman(1996) Post-scriptum. Winicjusz Narojek - badacz i odkrywca. Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa str. 233-234 a udzielając nieoczywistych odpowiedzi wskazywał na „[wyłączenie indywidualnych losów spod działania naturalnych praw rządzących życiem społecznym] ale także wyłączenie działań decydentów politycznych spod dyrektywnego/kolektywnego wpływu praw rządzących rynkiem i życiem gospodarczym w ogóle. Oba procesy warunkowały się nawzajem” Zygmunt Bauman (1996) Post-scriptum. Winicjusz Narojek - badacz i odkrywca. Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa str. 235. Narojek wyszedł daleko poza powierzchowną tezę wskazującą na konflikt między władzą i społeczeństwem, więc diagnozę systemu poprowadził w kierunku „paternalizmu państwowego, w którym ludzie na stanowiskach, występujący w roli dysponentów, występowali równocześnie w roli petentów. Wzajemne stosunki petentów i dysponentów nie były symetryczne, a dostęp do dóbr nosił cechy rozbudowanej gradacji. Paternalizm państwowy był systemem integracji społecznej, co powodowało, że łatwiej było ludziom mobilizować się do buntu niż do rewolucji zasad tego systemuWitold Morawski (1966) „Projekty elit a preferencje społeczne", w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 48-49, a władza przeszkadzała przede wszystkim w rozwoju niezależnej inicjatywy społecznej a system jako taki nie pozwalał na uformowanie się w ogóle interesów. Brak w nim było w życiu zbiorowym mechanizmów związanych z rynkiem, własnością prywatną, demokracją, niezależną opinią publiczną i opozycją wobec władzy, niezależnych od niej autorytetówWitold Morawski (1966) „Projekty elit a preferencje społeczne", w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str.50..
Oryginalnym wkładem Narojka w teorię realnego socjalizmu była jego charakterystyka aktywności interesów w mechanizmie władzy. Logika podejmowania decyzji w tym systemie zakłada jednorodność charakteru centralnego decydenta oraz jego skłonność do antycypacji przyszłego stanu rzeczy jako oczywistego. Z jednej strony oznaczało to istnienie warstwy oficjalnej podejmowania decyzji, zakładającej ideologiczny projekt przekształcenia społeczeństwa i jego instytucji, z drugiej napotykało na warstwę podskórną, oznaczającą usankcjonowanie niejasnych, niejawnych interesów grupowych i pozycyjnychEdmund Wnuk-Lipiński (1996) Procesy decyzyjne w realnym socjalizmie, w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 191- 193.
Włodzimierz Wesołowski podkreśla wyjątkową zdolność Winicjusza Narojka do analizowania związków między totalną organizacją instytucjonalną społeczeństwa a psychikami, indywidualnymi ale bardzo typowymi zachowaniami ludzi w odpowiedzi na systemową presję i ich odpowiedź w postaci walki o autonomię. Nowe, krytyczne stereotypy postrzegania, pojawiąjące się systematycznie, prognozowały, że socjalizm sam z siebie z racji immanentnej właściwości systemu zmierzał do dezorganizacji i rozkładuWłodzimierz Wesołowski (1996) Autonomia i stereotypizacja jednostkowych doświadczeń, w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 94-97.
Elżbieta Tarkowska doceniła przede wszystkim antropologię Narojka, wskazując w jej obrębie na znaczenie żywiołowych procesów grupotwórczych, tj. kształtowanie się rożnego rodzaju lobbies, podziałów na swoich i obcych, układów patron-klient, powstałych w wyniku ciągłej potrzeby przetrwania w trudnych sytuacji, związanych z ciągłym niedoborem dóbr. Zasługą Narojka było wskazywanie, że będą one przeszkodą w budowaniu nowego ładu społecznego „po socjalizmie”. Elżbieta Tarkowska (1996) O antropologii Winicjusza Narojka, w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 115-120 Również w ocenie Andrzeja Rycharda Narojek bardzo wcześnie zauważył, że w początkowej fazie transformacji upaństwowionego społeczeństwa była widoczna chęć korzystania z owoców wydajnej gospodarki rynkowej, przy jednoczesnej niezgodzie z jej surowymi zasadamiAndrzej Rychard (1996) „Niewolnicy „reformy”? Refleksje o sztuczności i realności podziałów społecznych: w:: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 229.
Anna Giza uznając wkład Narojka w antropologię realnego socjalizmu przywołuje społeczne dramaty, typowe dla socjalizmu i kapitalizmu, zaobserwowane przez niego jako modeleAnna Giza- Poleszczuk (1996) Trywialność ludzkich niedoli w socjalistycznym „welfare state”, w : Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str.149- 154. O ile ten pierwszy, rozgrywając się wokół zawodności centralnego planowania dotyczył odczucia niedoborów rynkowych i reglamentacji swobodnego działania przynosi klimat „duszności”, skrępowania, to ten drugi, oznaczający syndrom społecznej ekspozycji, zależny od mechanizmów rynkowych koncentruje się na odczuwania stałej groźby bezrobocia oraz dużych nierówności społecznych. W miarę upływu czasu, zdaniem Narojka, dojdzie do porzucenia dramatu duszności na rzecz dramatu ekspozycji, co wpłynie na zmiany perspektywy: z indywidualnego sprawstwa na bardziej zagregowane grupowe a nawet klasowe dostrzeganie osobistych niemożności życiowych.
Winicjusz Narojek proponował na podstawie swojej diagnozy systemu nie tylko reformę możliwą politycznie, ale też taką, która by godziła na podstawie aksjologicznych wyborów wartości kolektywistyczne z wartościami pluralistycznymiJoanna Kurczewska (1996) Reforma polityczna a aksjologia: w: Winicjusz Narojek. Jednostka wobec systemu. Antropologia trwania i zmiany, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, str. 208-211.
Publikacje System władzy w mieście. Studium monograficzne, wyd. Ossolineum, Wrocław 1967 Budowa społeczeństwa socjalistycznego w perspektywie planów gospodarczych, w: Studia Socjologiczne nr 1(36) (1970) Socjologiczno-polityczne aspekty procesu decyzyjnego (na przykładzie decyzji organów terenowych, w: Witold Morawski (red) Kierowanie w społeczeństwie. Analiza socjologiczna, wyd. PWN, Warszawa 1979, s. 459-493 Społeczeństwo otwartej rekrutacji. Próba antropologii klimatu stosunków międzyludzkich we współczesnej Polsce, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980