Harmonia ( = współdziałanie, porządek, ład) – w teorii muzyki jeden z elementów budowy wielogłosowego dzieła muzycznego określający relacje występujące między brzmiącymi jednocześnie dźwiękami (współbrzmieniami i akordami), ich budowę, klasyfikację, funkcje i zasady następowania po sobie. Pojmowanie harmonii muzycznej, jej definiowanie i stosowanie są ściśle związane z historycznym rozwojem systemów dźwiękowych i budową akordów. Termin „harmonia” bywa utożsamiany z terminem „harmonika”.
Historia Pierwsze w historii teorii muzyki przejawy świadomego analizowania relacji między brzmiącymi jednocześnie dźwiękami miały miejsce w starożytności. Przypisywane są Pitagorasowi, który eksperymentując na monochordzie zdefiniował trzy współbrzmienia doskonałe oparte na interwałach oktawy, kwinty i kwarty.
W rozwoju teorii harmonii muzycznej wyróżnia się dwa etapy: średniowiecze (kiedy teoretycy nigdy nie uznali pełnej konsonansowości tercji i seksty) i okres od renesansu do współczesności. Głównymi kryteriami takiego podziału są dominujące w danym okresie czynniki harmoniczne i systemy dźwiękowe. Teoria rozwijała się z opóźnieniem w stosunku do praktyki kompozytorskiej – ich periodyzacje nie pokrywają się. W praktykce kompozytorskiej harmonię analizuje się pod kątem harmoniki, czyli całokształtu zagadnień z nią związanych.
Średniowiecze (na podstawie źródeł) Dominujący czynnik harmoniczny: współbrzmienie. Główny system dźwiękowy: system pitagorejski. Rodzaj harmoniki: modalna. Teoretycy i opracowania: Musica enchiriadis, , (), (Tractatus de Musica), Walter Odington (), Philippe de Vitry (Ars perfecta), Johannes de Muris (Ars contrapuncti), Paola da Firenza (Ars ad adiscendum contrapunctum), Johannes Ciconia (Nova Musica i De proportionibus), Marchettus z Padwy, Johannes de Grocheo.
Renesans (na podstawie źródeł) Dominujący czynnik harmoniczny: akord (głównie trójdźwięk). Główny system dźwiękowy: system harmoniczny. Rodzaj harmoniki: modalna. Teoretycy i opracowania: (De preceptis artis musicae), (De musica practica), Gioseffo Zarlino (Instituzioni harmoniche), Francisco de Salinas (De musica libri septem), Henricus Glareanus (), (Nouveau traité des règles pour la composition), .
Barok (na podstawie źródeł) Dominujący czynnik harmoniczny: akord (głównie trójdźwięk). Główny system dźwiękowy: na początku system harmoniczny, pod koniec system równomiernie temperowany. Rodzaj harmoniki: funkcyjna. Teoretycy i opracowania: Marin Mersenne, Giovanni Battista Doni, Andreas Werckmeister, , Sébastien de Brossard, Johann Mattheson, Jean-Philippe Rameau ().
Romantyzm (na podstawie źródeł) Dominujący czynnik harmoniczny: akord. Główny system dźwiękowy: system równomiernie temperowany. Rodzaj harmoniki: funkcyjna. Teoretycy i opracowania: François Fétis (Traité complet de la théorie et de la pratique de l'harmonie), Moritz Hauptmann (Die Natur der Harmonik und der Metrik), Hermann von Helmholtz (Die Lehre von den Tonempfindungen).
Od końca XIX wieku (na podstawie źródeł) Dominujący czynnik harmoniczny: akord. Główny system dźwiękowy: system równomiernie temperowany. Rodzaj harmoniki: funkcyjna, sonorystyczna. Teoretycy i opracowania: Carl Stumpf (Tonpsychologie), Simon Sechter (Die Grundsätze der musikalischen Komposition), (Harmoniesystem in dualer Entwicklung), Hugo Riemann (Skizze einer neuen Methode der Harmonielehre), Hermann Erpf (Studien zur Harmonie- und Klangtechnik der neueren Musik), Rudolf Louis i Ludwig Thuille (Harmonielehre), Kazimierz Sikorski (Harmonia), (Fortschrittliche Harmonie- und Melodielehre), Paul Hindemith (), (Der Naturklang ais Wurzel aller Harmonien), (Lois et styles des harmonies musicales), Alois Hába (Neue Harmonielehre), Olivier Messiaen (Technique de mon langage musical), Herbert Eimert (Atonale Musiklehre), (Horizons sonores).
Przypisy
Bibliografia