Wiejski strój poznański – polski strój ludowy występujący na terenie Poznania od lat 20. XX wieku do lat 80. XX wieku. Wykształcił się w środowisku poznańskich służących, które pochodziły z okolicznych wsi. Występował tylko w odmianie kobiecej. mały|Wiejski strój poznański na procesji w Poznaniu w 1926 roku, źródło "Ilustrowany Kuryer Codzienny", 10.06.1926, r. 17, nr 157

Historia Wiejski strój poznański wykształcił się w środowisku miejskim oraz był wyróżnikiem kulturowym dziewcząt i kobiet, które przybywały do Poznania w poszukiwaniu pracy. Przyczyniły się do tego procesy społeczne zachodzące w Wielkopolsce od 1823 roku, kiedy została przeprowadzona reforma agrarna i uwłaszczenie ludności wiejskiej. Skutkiem tego było ubożenie ludności wiejskiej, która w poszukiwaniu dodatkowego źródła dochodu udawała się do miast w poszukiwaniu pracy. Ta tendencja utrzymywała się w okresie międzywojennym. Kobiety podejmowały pracę jako służące lub dochodzące pomoce domowe. Większość z nich pochodziła z okolic Poznania - Kościana, Śremu, Obornik, Szamotuł, Wrześni, Środy Wielkopolskiej. W Poznaniu współtworzyły one wyróżniającą się grupę zawodową, która identyfikowała się także poprzez sposób ubierania się, manifestując w ten sposób swoją przynależność regionalną. Dużą rolę w kształtowaniu się i funkcjonowaniu wiejskiego stroju poznańskiego odegrał Kościół katolicki. Dużo kobiet pracujących jako pomoce domowe należało do organizacji katolickich (m.in. Bractwo Różańcowe, Stowarzyszenie Św. Franciszka, Towarzystwo Katolickiej Służby Żeńskiej w Poznaniu, Stowarzyszenie Św. Zyty). Angażowały się czynnie w życie religijne, brały udział w procesjach Bożego Ciała.

Opis mały|Wiejski strój poznański (rekonstrukcja) Wiejski strój poznański charakteryzował się prostotą i stonowanymi kolorami. Składał się z "ubranka", czyli jaczki (kabatka) i spódnicy (spódnika) oraz z dodatków ("przystrojów") - czepka, kryzy, fartucha. Występował w wersji codziennej (roboczej) oraz odświętnej (uroczystej). Był zróżnicowany ze względu na wiek. Ze względu na krój i sposób noszenia zaliczany jest do grupy środkowowielkopolskich strojów ludowych.

Ubiór codzienny Ubiór codzienny występował w 2 wersjach: roboczym i wyjściowym "do miasta". Składał się z halki ("podspódnika") i spódnicy, wykonanych z płótna lub kretonu w kolorach niebieskim, szarym, niekiedy czerwonym i różowym. Na spódnicę zakładano fartuch z płótna w drobne paseczki. Na górę zakładano bluzkę i bawełnianą jaczkę w pastelowe kolory. Ubiór uzupełnił płócienny kryzik i korale, na głowę płócienna lub wełniana z frędzlami chustka. Zimą zakładano spódnicę z czarnej lub granatowej tkaniny wełnianej, pod spód dodatkową halkę z flaneli. Jaczka była watowana, szyta z czarnego lub granatowego materiału. Uzupełnieniem ubioru były czarne pończochy.

Ubiór odświętny Ubiór odświętny składał się z takich samych elementów jak ubiór codziennych. Były one wykonane z lepszych gatunkowo tkanin. Jaczka i spódnica tworzyły komplet ("ubranko") wykonany z tej samej tkaniny (zimowa jaczka była szyta z pluszu lub aksamitu). Zakładano fartuchy i kryziki wykonane z tiulu lub woalu. Odmianą było "ubranko brązowe", w którym chodzono na nabożeństwa (wielkopostne, pierwszopiątkowe). Do niego zakładano fartuch wykonany z tafty w kolorze intensywnej zieleni. Drugą odmianą był ubiór żałobny, całkowicie czarny.

Ubiór uroczysty Ubiór uroczysty był zakładany na uroczystości kościelne (procesja Bożego Ciała, odpusty) przez kobiety niosące sztandary lub feretrony. Obowiązywała zasada ujednolicenia ubioru. Młode panny zakładały "ubranko białe" wykonane z białego batystu, do którego noszono halkę, koszulkę i staniczek z białego płótna, wykończone koronkami. Zakładano biały, tiulowy i ręcznie haftowany fartuszek lub wykonany z błękitnego jedwabiu. Noszono ręcznie haftowany czepek i kryzik. Uzupełnieniem ubioru były korale, do których doczepiano z tyłu kokardę w kolorze białym lub niebieskim. Starsze kobiety lub mężatki zakładały "ubranko czarne". Pod koniec lat 30. XX w. upowszechniły się "ubranka" w kolorach: modrakowym, popielatym, granatowym i beżowym. Po 1945 r. upowszechnił się ubiór dwubarwny składający się z białej jaczki i ciemnogranatowej spódnicy.

Elementy wiejskiego stroju poznańskiego mały|Kryzik z koronki fabrycznej do wiejskiego stroju poznańskiego, wykonany przez Annę Weronikę Brzezińską

Koszulka - szyta z płótna lub barchanu w kolorze białym, z długimi rękawami, bez kołnierzyka. Noszona jako ubiór codzienny (roboczy) lub w ubiorach odświętnych i uroczystych pod spód jako ocieplenie. Stanik - szyty z batystu lub płótna w kolorze białym, bez rękawów. Dopasowany z przodu zaszewkami. Ozdobiony cieniutkim pasem koronki. Z przodu zapinany na guziki. Noszony do ubioru odświętnego i uroczystego. Spódnica spodnia ("podspódnik") - latem zakładano podspódnik z białego płótna, zimą z białej flaneli. Wykonany z 5 kawałków tkaniny. Spódnica ("spódnik") - latem zakładano spódnik z kretonu, płótna, wełny, jedwabiu, cienkiego batystu (woalu), zimą z wełny. Wykonany z 3-4 m tkaniny, w pasie układany w fałdki, wszyte w pasek zapinany na guzik. Występował w kolorach: czarnym, granatowym, błękitnym, niebieskim, modrakowym, turkusowym, beżowym, popielatym i brązowym (wyjątkowo). Jaczka - okrycie wierzchnie noszone latem i zimą. Nazywane też kabatkiem. W wersji letniej szyty z popeliny, płótna, w wersji zimowej szyty z tkaniny wełnianej. Występował w kolorach: czarnym, granatowym, niebieskim, modrakowym, turkusowym, beżowym, popielatym i brązowym (wyjątkowo). Do ubioru uroczystego szyty z cienkiego batystu, nazywanego woalem. Fartuch - codzienny szyty z płótna w paski, odświętny ze sztucznego jedwabiu, płótna, batystu, tiulu (ręcznie haftowany). Wykonywano je także z płótna lub batystu zdobionego haftem maszynowym (dziurkowanym lub atłaskowym). Był w kolorach: biało-liliowy, biały, niebieski, różowy, modrakowy, szafirowy, turkusowy, zielony, brązowy. Kolory fartuchów dobierano do koloru "ubranka". Chusty na głowę - codzienne, noszone zimą wykonane były z wełny lub pluszu, w kolorze czarnym. Chusty noszone latem były w kolorze kremowym, wykonane z cienkiej wełny. Chusty odświętne były wzorzyste (wzór tzw. turecki). Czepki - ważny element ubioru odświętnego i uroczystego. Zakładany na głowę, pod brodą był przytrzymywany wstęgami (bandami) zawiązanymi w kokardę. Wykonywane były z tiulu, haftowanego ręcznie. Główka czepka otoczona była 1, 2 lub 3 "tiulkami" (ryżkami). Krezy ("kryziki", "gorsiki") - wykonywane z płótna ozdobionego haftem maszynowym, koronki szydełkowej lub haftowane na tiulu. Szer. 12–15 cm, dł. 86–135 cm, marszczone i wszyte w stójkę zapinaną na guzik. Doczepiano do nich wstęgi jedwabne, gładkie lub we wzory kwiatowe. Pończochy - bawełniane, w kolorach białym, popielatym, beżowym lub czarnym. Obuwie - podczas pracy noszono laczki (pantofle domowe) lub drewniaki. Do ubiorów odświętnych i uroczystych zakładano trzewiki w kolorze czarnym zapinane na pasek lub sznurowane do kostek. Rękawiczki - białe, bawełniane, zdobione na wierzchu, zakładano je tylko do ubiorów odświętnych i uroczystych. Korale - wykonane z koralu (tzw. korale prawdziwe) w kolorze czerwonym lub z masy plastikowej, w kolorze bladoróżowym. Naszyjnik składał się z 3-5 sznurów, a najdroższe nawet z 7 sznurów. Do dolnego sznura doczepiany był krzyżyk lub medalik. Wstążka do korali - doczepiana z tyłu, jej kolor zależał od kolorystyki "ubranka". Jej końce zwisały poniżej pasa, miały długość 140–170 cm.

Funkcje społeczno-kulturowe wg Zofii Grodeckiej

Wyróżnienie grupy zawodowej (służące) Zaznaczenie przynależności regionalnej Oznaczenie wieku (strój kobiet starszych i strój młodych dziewcząt) Podtrzymywania tradycji Estetyczna Praktyczna Odświętna Uroczysta

Badania nad wiejskim strojem poznańskim Badania etnograficzne nad wiejskim strojem poznańskim rozpoczęła w latach 60. XX wieku dr Zofia Grodecka, kustoszka Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Prowadząc badania dot. stroju bamberskiego na terenie Poznania zauważyła, że jest grupa kobiet nosząca tradycyjny ubiór, który nie jest strojem bamberskim. Prowadziła wywiady z użytkowniczkami stroju, a także przeprowadziła kwerendy biblioteczne i archiwalne. Zgromadziła kolekcję 140 elementów stroju oraz bogate archiwum fotograficzne. W oparciu o swoje badania w 1982 r.obroniła doktorat pt. Dwa typy stroju ludowego na terenie Poznania w XIX i XX wieku oraz ich funkcje społeczno-kulturowe, a w 1986 r. na jego podstawie przygotowała książkę Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu.

Kolekcja muzealna w następnych latach była uzupełniania o kolejne dary (Towarzystwo Bambrów Poznańskich w 2006 r. przekazało 10 elementów, Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu w 2017 r. przekazało 37 elementów, osoba prywatna w 2018 r. przekazała 6 elementów). Jest to jedyna w Polsce kolekcja wiejskiego stroju poznańskiego. W 2018 roku w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu została otwarta wystawa Znak polskości. Strój wiejski poznański i jego funkcja patriotycznaKuratorką wystawy była dr hab. Joanna Minksztym wystawa czynna w dn.16.06.2018 - 29.09.2019.Pojedyncze sztuki były prezentowane na wystawach: Stroje, hafty i tkaniny ludowe w Wielkopolsce (1987-1993), Suknia wydaje ludzkie obyczaje (2005-2011) oraz na pokazie Stroje poznańskie z kolekcji Muzeum Etnograficznego (2013-2016), źródło: Minksztym 2018, s. 23., na której po raz pierwszy zaprezentowano całą kolekcję.

Rekonstrukcje mały|Dwa komplety wiejskiego stroju poznańskiego zrekonstruowane w 2024 roku przez Annę Weronikę Brzezińską Pierwszej próby rekonstrukcji wiejskiego stroju poznańskiego podjął się Edward Jan Szuman, który pochodził z dawnej wsi podpoznańskiej Żegrze. W takim stroju chodziła jego babcia. Po przejściu na emeryturę zajął się haftowaniem, odtwarzając wzory ze starych fotografii. Wyhaftował 4 komplety wiejskiego stroju poznańskiego (czepce, kryzy, fartuchy) i przekazał je do Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Kolejne 4 komplety wyhaftowane przez siebie przekazał w 1999 r. do Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, które wykonało kopie spódnic i jaczek oraz zakupiło korale. Komplety zostały po raz pierwszy zaprezentowane w 1999 r. na Imieninach ul. Woźnej.

Wiejski strój poznański został także zrekonstruowany na potrzeby Zespołu Folklorystycznego "Wielkopolanie", który w swoim repertuarze scenicznym prezentuje folklor dawnych wsi miasta Poznania.

W 2024 r. Anna Weronika Brzezińska zrealizowała projekt(Re)konstrukcja wiejskiego stroju poznańskiego. Kurs zawodowy konstrukcji, kroju i szycia tradycyjnej odzieży ludowej, stypendium Programu wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju, KPO NextGeneration EU (nr 161/KPO. STYPENDIA/NIMiT/2024), instagram @wiejski_stroj_poznanski, w ramach którego na podstawie fotografii i opisów Z. Grodeckiej zrekonstruowała 2 komplety wiejskiego stroju poznańskiego (ubranko czarne i ubranko białe). Dokumentacja fotograficzna została udostępniona w Cyfrowym Archiwum im. Józefa Burszty.

Przypisy

Bibliografia U. Baszczyńska-Gosz, Pasja sposobem na życie, czyli słów kilka o Edwardzie Janie Szumanie, w: A. W. Brzezińska, A. Paprot-Wielopolska, M. Tymochowicz (red.), Współczesna problematyka badań nad strojami ludowymi, seria: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt specjalny, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2018, s. 129-138. Z. Grodecka, Dwa stroje w jednym mieście - strój bamberski i strój poznański, Lud, 1982, t. 66, s. 153-179. Z. Grodecka, Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1986. E. Konarzewska-Michalak, Pelasia zamiast małej czarnej, Życie Uniwersyteckie, 2025, nr 3 (379), s. 52-53. J. Minksztym, "Swój" strój poznański, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2018.