Superintendentura północno-wschodnia, także diecezja północno-wschodnia – jednostka organizacyjna Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej istniejąca w II Rzeczypospolitej od 1922 do 1936 i grupująca parafie tego Kościoła zlokalizowane na obszarze województw białostockiego, nowogródzkiego, poleskiego, wileńskiego i wołyńskiego oraz częściowo warszawskiego.
Historia Po zakończeniu I wojny światowej parafie ewangelickie znajdujące się dotychczas na obszarze zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego borykały się ze zniszczeniami wojennymi oraz powrotami ich członków z miejsc wysiedlenia w innych częściach kraju, jak również dotknięte były brakiem duchownych, ponieważ ich dotychczasowi duszpasterze w dalszym ciągu znajdowali się na terenie Rosji. Zbory te poprzez włączenie obszaru ich funkcjonowania do terenu II Rzeczpospolitej utraciły również łączność z dotychczasową administracją kościelną z siedzibą konsystorza w Petersburgu. W związku z tym z własnej inicjatywy pomocy tym jednostkom rozpoczęli udzielać księża Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP (konsystorz warszawski) z parafii zlokalizowanych na wschodnim obszarze dawnego Królestwa Polskiego. Zaliczali się do nich między innymi ks. Zygfryd Oskar Loppe z parafii w Suwałkach oraz ks. Teodor Bergmann z parafii w Chełmie.
Około połowy roku 1919 zaczęto formalne włączanie zborów z terenów wschodnich II RP do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. 26 sierpnia 1919 przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego kościołowi temu został oddany tymczasowy zarząd nad parafiami ewangelickimi działającymi na terytorium powiatów bialskiego, białostockiego oraz sokólskiego, natomiast we wrześniu tego roku częścią Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP stała się Parafia Ewangelicko-Augsburska w Grodnie.
Końcem 1919 i początkiem 1920 o włączenie do konsystorza warszawskiego zawnioskowały parafie w Łucku, Nejdorfie, Rożyszczach, Równem, Tuczynie i Włodzimierzu Wołyńskim. W związku z tym początkiem 1920 duchowni Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, głównie z parafii w Chełmie i Lublinie prowadzili obsługę duszpasterską większości parafii ewangelickich zlokalizowanych na terenie Polesia i Wołynia.
W maju 1920 przez warszawski konsystorz zostały rozpoczęte zabiegi w celu tymczasowego objęcia zwierzchniej władzy kościelnej nad zborami poleskimi i wołyńskimi, a inicjatywa ta została wsparta przez Zarząd Cywilny Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego. Wniosek ten był możliwy do przyjęcia po zawarciu traktatu ryskiego. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w dniu 31 października 1921 opublikowało rozporządzenie, na mocy którego Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP otrzymał tymczasowo prawo do stanowienia władzy zwierzchniej nad parafiami ewangelickimi z terenu województwa białostockiego, nowogródzkiego, poleskiego i wołyńskiego, przejmując w związku z tym dotychczasowe kompetencje administrujących nimi formalnie konsystorzy kurlandzkiego i piotrogrodzkiego.
W 1922 zbory z terenów wschodnich Rzeczypospolitej zostały częścią nowo powstałej superintendentury (diecezji) północno-wschodniej. Jednostka ta stała się największą powierzchniowo superintendenturą Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP. W jej skład weszły parafie działające na obszarze województw białostockiego, nowogródzkiego, poleskiego, wołyńskiego, Ziemi Wileńskiej, a także fragmentu województwa warszawskiego. W związku z tym superintendentura północno-wschodnia wchłonęła częściowo obszar istniejącej tu do 1918 superintendetury augustowskiej, do której należały włączone do superintendentury północno-wschodniej parafie w Łomży (wraz z filiałem Szczuczyn), Paproci Dużej i Suwałkach (wraz z filiami Augustów i Sejny), natomiast pozostałe parafie dawnej superintendentury augustowskiej znalazły się na obszarze Republiki Litewskiej.
W momencie powstania w 1922 superintendentura północno-wschodnia skupiała 14 parafii i 11 filiałów, stan ten został utrzymany do 1930. Liczyła około 70 000 wiernych obsługiwanych przez jedynie 13 duchownych, którzy częstokroć otaczali opieką duszpasterską placówki odległe od siedziby macierzystej parafii. Przykładowo pastor parafii w Grodnie dojeżdżał również do Szczuczyna oraz administrował parafią w Paproci Dużej, a ksiądz z parafii we Włodzimierzu Wołyńskim prowadził także nabożeństwa w Kowlu i Pińsku. Nabożeństwa były również organizowane w miejscowościach nie posiadających statusu filiału czy kantoratu, jak na przykład w Białowieży, do której na wniosek mieszkańców dojeżdżał ks. Adolf Plamach z Grodna. Ponadto nie wszystkie z parafii wchodzących w skład diecezji posiadały własnego duchownego.
W 1930 na terenie superintendentury powstała nowa parafia w Torczynie. W kolejnych latach liczba parafii wchodzących w skład diecezji pozostała na niezmienionym poziomie.
Parafie diecezji, przede wszystkim te zlokalizowane na Wołyniu, charakteryzowały się rozbudowaną siecią kantoratów. Według stanu na 1935 do parafii w Tuczynie należało 25 kantoratów, parafia w Rożyszczu posiadała ich 21, parafia w Łucku – 19, parafia w Równem – 16, parafia we Włodzimierzu Wołyńskim – 15, a parafia w Torczynie – 14. Wobec tej sytuacji planowano wówczas powołanie nowych stanowisk proboszczów i wikariuszy. Według pisma ks. Alfreda Kleindiensta z 28 lipca 1936 skierowanego do Evangelischer Oberkinchenrat w Berlinie duchowny ten do października 1936 zakładał zwiększenie liczby księży do 10 na obszarze samego Wołynia.
25 listopada 1936 doszło do uregulowania sytuacji prawnej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w II Rzeczypospolitej dzięki podpisaniu wówczas przez prezydenta dekretu o stosunku państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, który został zatwierdzony przez Radę Ministrów 17 grudnia 1936. Dokonane zostały wówczas zmiany w zakresie podziału administracyjnego Kościoła, w wyniku czego superintendentura północno-wschodnia uległa likwidacji. Wchodzące dotychczas w jej skład parafie stały się częścią nowo powstałych diecezji wileńskiej i wołyńskiej, a także częściowo diecezji lubelskiej (Brześć i Mościce) oraz warszawskiej (Paproć Duża i Pułtusk).
Parafie ParafiaWedług stanu na 1935JednostkiLiczba wiernychKościół parafialnyIlustracja1922/192319301935BiałystokBiałystok (siedziba parafii)400038003000Kościół ewangelicki w Białymstoku100pxSupraśl (filiał)750950b.d.GrodnoGrodno (siedziba parafii)15001700b.d.Kościół ewangelicki w Grodnie100pxIzabelin (filiał)400500b.d.Michałowo (filiał)320380230ŁomżaŁomża (siedziba parafii)630700b.d.Kościół ewangelicki w ŁomżySzczuczyn (filiał)3090b.d.ŁuckŁuck (siedziba parafii)b.d.50008000Kościół ewangelicki w Łucku100pxMościce (Nejdorf)Mościce (siedziba parafii)350030002910Kościół ewangelicki w NejdorfieBrześć (filiał)300b.d.b.d.Paproć DużaPaproć Duża (siedziba parafii)7101000b.d.Kościół ewangelicki w Paproci Dużej100pxPułtuskPułtusk (siedziba parafii)b.d.b.d.b.d.Kościół ewangelicki w PułtuskuNasielsk (filiał)b.d.b.d.b.d.RożyszczeRożyszcze (siedziba parafii)b.d.100008000Kościół ewangelicki w RożyszczuRówneRówne (siedziba parafii)400080003410Kościół ewangelicki w RównemDubno (filiał)b.d.80002120SuwałkiSuwałki (siedziba parafii)279034503850Kościół ewangelicki w Suwałkach100pxAugustów (filiał)100170160Sejny (filiał)200350350TorczynParafia powstała w 1930Torczyn (siedziba parafii)n.d.40004600Kościół ewangelicki w TorczynieTuczynTuczyn (siedziba parafii)600080008400Kościół ewangelicki w TuczynieWilnoWilno (siedziba parafii)120020002000Kościół ewangelicko-augsburski w Wilnie100pxWiżajnyWiżajny (siedziba parafii)215028002500Kościół ewangelicki w WiżajnachWłodzimierz WołyńskiWłodzimierz Wołyński (siedziba parafii)b.d.60006000Kościół ewangelicki we Włodzimierzu Wołyńskim100pxKowel (filiał)b.d.300800Pińsk (filiał)b.d.b.d.300
Przypisy
Uwagi
Bibliografia
Północno-wschodnia