Powiat tarnowski (niem. Bezirk Tarnow) – dawny powiat w Królestwie Galicji i Lodomerii, kraju koronnym Cesarstwa Austrii, funkcjonujący w latach 1854–1867. Siedzibą starostwa był Tarnów.
Historia
W latach 1782–1850 Tarnów był siedzibą cyrkułu tarnowskiego, w tym okresie funkcjonował dwustopniowy system administracyjny złożony z cyrkułów i dominiów (niem. Landgut), które były filarem systemu feudalnego. Uwłaszczenie chłopów w Galicji wymusiło przebudowę systemu administracyjnego. Zręby nowego systemu powstały w latach 1850–1855.
Zalążkiem powiatu tarnowskiego był utworzony w końcu 1850 roku urząd powiatowy (niem. Bezirkshauptmannschaft) podporządkowany rejonowi rządowemu (niem. Regierungsgebiet) w Krakowie. W 1854 w Galicji wprowadzono trójstopniowy podział administracyjny złożony z cyrkułów (niem. Kreise), 179 powiatów (niem. Bezirke), a jednostkami najniższego szczebla (od 1956 roku) były gminy (niem. Gemeinde) i równoważne z nimi dominia na obszarach należących do właścicieli ziemskich. Właścicielom dominiów odebrano jednak władzę sądowniczą. Powiat był jednocześnie organem władzy administracyjnej i sądowniczej na najniższym szczeblu.
Powiat tarnowski objął obszar o wielkości 362,8 km², zamieszkany przez 44 154 ludzi. Dla celów podatkowych podzielony był na 53 gmin katastralnych, w tym jedno miasto (Tarnów). Był jednym z dziesięciu powiatów w cyrkule tarnowskimAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855..
Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 roku zlikwidowano cyrkuły. Ustawa z 12 sierpnia 1866 o obszarach dworskich zlikwidowała dominia, ustanawiając w ich miejsce obszary dworskie. Dotychczasowe powiaty utrzymały się do 1867 roku, w następstwie kolejnej reformy administracyjnej, przeprowadzonej na mocy ustawy z 23 stycznia 1867, ich liczbę zredukowano do 74. Obszar powiatu tarnowskiego wszedł wtedy prawie w całości w skład nowego powiatu tarnowskiego, oprócz okrojonej gminy Zakrzów, włączonej do nowego powiatu brzeskiegoVerordnung des Staatsministeriums vom 23 Jänner 1867 über die Reform des politischen Verwaltung in den Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator.
Podział administracyjny (1854) +Podział administracyjny powiatu tarnowskiego w 1854 rokuLp.Gmina jednostkowaPowierzchnia [morga]LudnośćPowiat po reformie z 1867 roku1Tarnów (M)13253333tarnowski2Zawale (Vorstadt)4563tarnowski3Grabówka (Vorstadt)2705tarnowski4Zabłocie (Vorstadt)1616tarnowski5Terlikówka (Vorstadt)175tarnowski6Pogwizdów (Vorstadt)971tarnowski7Strusina (Vorstadt)17253032tarnowski8Biała2235165tarnowski9Klikowa920tarnowski10Chyszów590244tarnowski11Gumniska575420tarnowski12Krzyż2535755tarnowski13Rzędzin1220735tarnowski14Wierzchosławice72351850tarnowski15Komorów181tarnowski16Ostrów167tarnowski17Dąbrówka Infułacka705376tarnowski18Świerczków1210266tarnowski19Zaczarnie20801088tarnowski20Koszyce Małe970410tarnowski21Koszyce Wielkie915433tarnowski22Lichwin2175912tarnowski23Lubinka915351tarnowski24Pogórska Wola z Pośklem i Podgórzem36051543tarnowski25Pleśna975436tarnowski26Łowczówek1175310tarnowski27Rychwałd1280332tarnowski28Radlna510234tarnowski29Rzuchowa830442tarnowski30Dąbrówka740281tarnowski31Lubcza665129tarnowski32Szczepanowice1720579tarnowski33Jodłówka136tarnowski34Kłokowa870160tarnowski35Świebodzin380tarnowski36Siemiechów33251493tarnowski37Łękawica27201318tarnowski38Łękawka1205522tarnowskiByła to jedna z tych nielicznych gmin, odnoścnie której w chwili reformy (23 stycznia 1867) nie było jeszcze wiadomo do którego powiatu zostanie włączona. Dopiero 19 czerwca 1867 postanowiano, że do powiatu tarnowskiego.39Nowodworze330217tarnowski40Poręba1165630tarnowski41Rzędzińska Wola40951935tarnowski42Skrzyszów45852208tarnowski43Szynwałd39851854tarnowski44Tarnowiec840347tarnowski45Trzemesna1260573tarnowski46Zawada i Wólka860422tarnowski47Woźniczna580178tarnowski48Zbylitowska Góra1565538tarnowski49Sieciechowice54tarnowski50Zgłobice835441tarnowski51Zakrzów i Łętowica z Ilkosławicami i Dębiną865309W tym Zakrzów i Łętowica 209, a Ilkosławice i Dębina 114.brzeski / tarnowski23 stycznia 1867 gmina została podzielona. Zakrzów z Łętowicą i Dębiną weszły w skład nowego powiatu brzeskiego, a Ilkosławice w skład powiatu tarnowskiego.1 sierpnia 1878 same Ilkosławice włączono do powiatu brzeskiego52Mikołajowice640371tarnowski53Sierachowice114tarnowski Objaśnienie:
(M) = miasto; (m) = miasteczko; 1 morga dolnoaustriacka (niem. Joch) = 0,005755 km²
Przypisy
Bibliografia Handbuch des Lemberger Statthelterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858. Lemberg, 1858. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim.
Kategoria:Powiat tarnowski Tarnów