Pałac Czartoryskich w Wysocku – pałac zlokalizowany w Wysocku w powiecie jarosławskim (województwo podkarpackie), nad Sanem, przy ujściu doń Szkła. Obecnie dom pomocy społecznej.

Historia mały|lewo|Elewacja ogrodowa (2010) mały|lewo|Kapliczka przy folwarku (2025) mały|lewo|Aleja lipowa do pałacu (2025) W latach 70. XVII wieku wzniesiono we wsi drewniany, piętrowy dwór alkierzowy projektu Tylmana z GamerenJarosław Pietrzak, Aparat administracyjny dóbr jarosławskich królowej Marii Kazimiery d’Arquien Sobieskiej w latach 1697–1699: ludzie – funkcje – sieci kontaktów, w: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, tom LXXXVI, 2024, s. 85, 87.. Fundatorką obiektu była Maria Kazimiera d’Arquien de la Grange Zamojska (potem Sobieska). Dobra te były wówczas własnością Jana Zamoyskiego, starosty kałuskiego. Otoczony był on fosami i wałami. Murowany pałac powstał w 1719 z inicjatywy Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej. Jego projektantem był Giovanni Spazzio. Od 1724 budowa kontynuowana była według nowych koncepcji S.A. Mayera. W 1736 ukończono i nakryto dachem mury budynku, a w przylegającej doń pomarańczarni wymurowano piec z kanałami i kominami. W 1737 księżna Zofia Czartoryska z Sieniawskich zadecydowała o pokryciu dachu zieloną dachówką.

W wyniku małżeństwa Adama Kazimierza Czartoryskiego z Izabelą Czartoryską, wieś przeszła na własność rodu Czartoryskich. Ich córka, Maria Wirtemberska, sprzedała dobra Zamoyskim. W 1875, z inicjatywy Jana Władysława Zamoyskiego, przebudowano pałac, m.in. nadbudowując piętro. W trakcie działań I wojny światowej budowlę doszczętnie obrabowali i spalili Rosjanie. Odbudowę zakończono w 1939, ale ponownie spłonął podczas II wojny światowej. Obiekt, po zniszczeniach wojennych, przeszedł rekonstrukcję w latach 1959–1961, w ramach której jego wnętrza zaadaptowano na potrzeby placówki opiekuńczej (dom pomocy społecznej). Kolejne remonty miały miejsce w latach: 1967 (m.in. odgrzybianie i wymiana wentylacji), 1991 (m.in. osuszanie, remont ogrodzenia), 1996 (zaplecze kuchenne), 1997 (balustrady tarasowe), 1998 (m.in. adaptacja magazynu na kaplicę), 2000 (dach) i 2001 (stolarka okienna).

Kompleks budynków towarzyszących pałacowi powstał w ciągu XIX stulecia. Wczesne lata XIX wieku przyniosły budowę parkowej piwnicy. Kuźnia została wzniesiona w czwartej dekadzie tegoż wieku, a obelisk w obrębie parku datowany jest na rok 1833. Druga połowa XIX stulecia to okres powstania oficyny, kapliczki oraz stajni. Pierwotny ogród, założony w XVIII wieku z geometrycznymi kwaterami rozłożonymi na dwóch płaskich tarasach w dolinie Sanu, uległ transformacji w XIX-wieczny ogród krajobrazowy, charakteryzujący się obecnością wielu egzotycznych gatunków drzew.

Ludzie W 1702, podczas III wojny północnej, kiedy wojska dowodzone przez generała Magnusa Stenbocka, idące od Rzeszowa podeszły pod Jarosław, w pałacu przebywali królewicze Aleksander i Konstantyn Sobiescy. Obiekt zdewastowany wcześniej przed Rosjan, stał się na kilka miesięcy roku 1709 rezydencją króla Stanisława Leszczyńskiego. Pobyty królowej Marysieńki w Wysocku służyły m.in. wysłuchiwaniu skarg poddanych, przyjmowaniu suplik oraz rachunków miejskich.

Architektura Kompleks pałacowy zlokalizowany jest w północno-zachodniej części wsi, na południe od trasy łączącej Jarosław z Laszkami. Dojazd do pałacu prowadzi okazałą, czterorzędową aleją lipową. Dwukondygnacyjny obiekt wzniesiono na planie zbliżonym do prostokąta, z dwoma ryzalitami bocznymi i ryzalitem środkowym, wyposażonym w taras wsparty na filarach. Główny korpus pokrywa dach dwuspadowy, a ryzality dachy mansardowe (wszystkie kryte dachówką).

Front stanowi elewacja północna, trzynastoosiowa, symetryczna. Centralnie wejście podkreśla taras wsparty na czterech boniowanych filarach. Ryzality są pionowo rozczłonkowane pilastrami, boniowanymi na parterze i toskańskimi na piętrze. Elewacja południowa (ogrodowa) jest piętnastoosiowa i też symetryczna, z centralnym wyjściem na taras biegnący wzdłuż całej jej długości. Elewacje boczne są trzyosiowe. Weranda przylega od wschodu. Dodatkowe wejście jest od zachodu. Całość budynku opasują gzymsy: pośredni i kordonowy (w ryzalitach występuje belkowanie zwieńczone fryzem kostkowym). Wnętrza pałacu są dwutraktowe. Zabytkowe wyposażenie nie zachowało się.

Pałacowi towarzyszą następujące budynki:

piętrowa oficyna na planie zbliżonym do litery „L” z ryzalitem od strony południowej, ceglana kapliczka po wschodniej stronie alei dojazdowej z wnęką z ostrołukowym portalem, zawierająca figurę Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej (na cokole wyryto datę 1884), ruiny piętrowej kuźni naprzeciwko wschodniej bramy wjazdowej o nieregularnym planie, stajnie na terenie dawnego folwarku, po wschodniej stronie alei dojazdowej, na planie wydłużonego prostokąta, kryte dachem dwuspadowym z dachówką ceramiczną, z bramami przejazdowymi, z interesującymi sklepieniami, tzw. kapami czeskimi w południowej części wnętrza, wspartymi na murowanych filarach, piaskowcowy obelisk w południowo-zachodniej części parku dla upamiętnienia 150. rocznicy odsieczy wiedeńskiej (inskrypcja), ceglana piwnica w południowo-zachodniej części parku, pod kopcem ziemnym obsadzonym lipami, przykryta kopułą (jej portal wejściowy wieńczy szczyt z trójkątnym naczółkiem i spływami wolutowymi).

Pałac otacza park o jednoosiowym układzie, rozplanowany na dwóch tarasach w dolinie rzeki San. Po przekształceniach w XIX wieku przyjął charakter krajobrazowy, jednak w jego rozplanowaniu nadal czytelne są ślady dawnych układów geometrycznych. Na terenie parku zachował się starodrzew oraz liczne okazy drzew pochodzenia krajowego i obcego.

Przypisy

Kategoria:Wysocko (województwo podkarpackie) Wysocko Kategoria:Czartoryscy herbu Pogoń Litewska