Uczucie oceaniczne (niem. ozeanisches Gefühl) – termin wprowadzony do dyskursu psychoanalitycznego przez Sigmunda Freuda w pracy Kultura jako źródło cierpień (1930), na podstawie korespondencji z pisarzem Romainem Rollandem. Odnosi się do subiektywnego, mistycznego poczucia bezgranicznej jedności ze światem zewnętrznym i bywa uznawane za jedno ze źródeł przeżyć religijnychDe Mijolla, Alain (red.). International Dictionary of Psychoanalysis. Detroit: Macmillan Reference USA, 2005, hasło: „Oceanic feeling”..
Geneza pojęcia Pojęcie to po raz pierwszy pojawiło się w liście Romaina Rollanda do Freuda. Rolland, w odpowiedzi na ateistyczną tezę z pracy Freuda Przyszłość pewnego złudzenia, zasugerował, że prawdziwym źródłem religijności nie jest infantylna potrzeba opieki, lecz głębsze, uniwersalne doświadczenie, które nazwał „uczuciem oceanicznym”.
Interpretacja psychoanalityczna Freuda Freud, przyznając, że sam nie doświadcza tego rodzaju uczucia („nie mogę w sobie odkryć tego ‘oceanicznego’ uczucia”), podjął próbę jego psychoanalitycznego wyjaśnienia, unikając interpretacji mistycznej.
Regresja do pierwotnego stanu ego Według Freuda, uczucie oceaniczne jest psychiczną pozostałością po najwcześniejszej fazie rozwoju niemowlęcego, kiedy to „ja” (ego) nie jest jeszcze oddzielone od świata zewnętrznego. W tym pierwotnym stanie niemowlę nie odróżnia siebie od otoczenia, a jego ego „zawiera wszystko”. Dopiero w toku rozwoju następuje oddzielenie „ja” od „nie-ja” (świata zewnętrznego).
Z tej perspektywy uczucie oceaniczne jest formą regresji – chwilowym powrotem do tego pierwotnego stanu jedności, który u większości dorosłych został wyparty, ale u niektórych mógł przetrwać jako śladowe odczucie.
Uczucie oceaniczne a religia Freud nie zgodził się z tezą Rollanda, że uczucie oceaniczne stanowi główne źródło religii. Utrzymywał swoje wcześniejsze stanowisko, że potrzeba religijna wynika przede wszystkim z infantylnej bezradności i tęsknoty za opiekuńczą figurą ojca. W jego ujęciu idee religijne są projekcjami opartymi na relacji dziecka z rodzicami, a nie na abstrakcyjnym poczuciu jedności. Uczucie oceaniczne może wtórnie łączyć się z systemami religijnymi, które nadają mu intelektualną treść, ale samo w sobie nie jest ich fundamentem.
Znaczenie i interpretacja Dla Freuda uczucie oceaniczne może być realnym przeżyciem – jednak nie stanowi, w jego ocenie, ani uniwersalnego, ani pierwotnego źródła religijności. Może być wtórnym efektem psychicznego regresu, formą emocjonalnego przeżycia związanego z potrzebą jedności i ochrony, ale nie konstytuuje samej religii. Pojęcie to było dalej rozwijane w myśli psychoanalitycznej. Jacques Lacan powiązał je z fantazmatycznym wyobrażeniem (imago) jedności z ciałem matki w okresie prenatalnym (tzw. imago łona).
Zobacz też doświadczenie mistyczne nirwana samadhi
Przypisy
Bibliografia
Freud, Zygmunt. Kultura jako źródło cierpień. Tłum. Robert Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1998.
De Mijolla, Alain (red.). International Dictionary of Psychoanalysis. Detroit: Macmillan Reference USA, 2005.
Kategoria:Psychoanaliza