Cyrkuł brzeżański () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1783–1850 i 1854–1865, na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.

Historia mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780)

Cyrkuł brzeżański powstał na mocy patentu z 25 listopada 1783, który był korektą wprowadzonej rok wcześniej reformy administracyjnej w Galicji, zwiększającej liczby cyrkułów z sześciu do osiemnastuGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476. Patent zaznaczał, że praktyka urzędowania i wygodniejsze położenie skłoniły rząd do zmian niektórych siedzib urzędów cyrkularnych, a co za tym idzie – granic cyrkułówBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Cyrkuł brzeżański utworzono z centralnej części cyrkułu złoczowskiego, po przeniesieniu jego siedziby ze Złoczowa do Brzeżan. Równocześnie północne części tego cyrkułu z m.in. Złoczowem, Buskiem, Pomorzanami i Glinianami przeniesiono do cyrkułu brodzkiego, a jego wschodnie rozległe połacie przy granicy z Rosją (z m.in. Trembowlą, Strusowem, Mikulińcami, Skałatem, Grzymałowem, Toustem i Tarnorudą) włączono do nowego cyrkułu tarnopolskiego. Wreszcie południowo-zachodni fragment znoszonego cyrkułu złoczowskiego z Bukaczowcami włączono do nowego cyrkułu dolińskiegoW skład którego weszły także południowo-wschodnie połacie cyrkułu brodzkiego (z m.in. Tarnopolem, Ihrowicą, Zbarażem, Zarudziem i Medyniem).. Nowy cyrkuł brzeżański zwiększył się także o południowo-wschodnie połacie cyrkułu lwowskiego w okolicach Bóbrki, Mikołajowa, Świrza, Wybranówki, Strzelisk, Brzozdowiec, Chodorowa, Mikołajowa i Rozdołu, północną część zniesionego cyrkułu mariampolskiego z Podhajcami, Zawałowem, Konkolnikami i Bołszowcami, oraz południowy fragment cyrkułu brodzkiego w rejonie KozłowaPilleriana Edicta, 1783.

Zmiana granicy państwowej i cyrkułu

Na mocy traktatu z Schönbrunn z 14 października 1809 Austria musiała odstąpić Imperium Rosyjskiemu zachodnie Podole. Obszar ten objął cały cyrkuł tarnopolski, większą część cyrkułu zaleszczyckiego (bez obszarów na zachód od Strypy i na południe od Dniestru) oraz wschodni fragment cyrkułu brzeżańskiego w dolinie Strypy, z miejscowościami takimi jak Rosochowaciec, Rakowiec, Sosnów, Chatki, Sokołów, Sokolniki, Złotniki, Hajworonka, Wiśniowczyk, Sapowa, Kujdanów, Bobulińce czy PetlikowceБогдан Мельничук, Богдан Пиндус, Віктор Уніят, Тернопільський край [w:] Тернопільський енциклопедичний словник. редкол.: Г. Яворський та ін.. T. 3: П—Я. Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. Tereny te władze austriackie wydały Rosji na początku 1810 roku, a które dekretem Aleksandra I Romanowa z 14 sierpnia 1810 zostały nazwane Krajem TarnopolskimSzymon Askenazy, Rządy Rosyi w Galicyi Wschodniej 1809-1815, Tygodnik Ilustrowany nr 18/1903.

Zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego z 6 czerwca 1815 Rosja zwróciła Austrii terytorium Kraju TarnopolskiegoБогдан Мельничук, Богдан Пиндус, Віктор Уніят, Тернопільський край [w:] Тернопільський енциклопедичний словник. редкол.: Г. Яворський та ін.. T. 3: П—Я. Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. W związku z tym reaktywowano cyrkuł tarnopolski, który początkowo objął całe terytorium zniesionego Kraju Tarnopolskiego, a następnie, w 1816 roku, w jego południowej części utworzono cyrkuł czortkowskiGrodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165).Nowak, D. (2019). Austriackie katastry gruntowe w zasobach Centralnego Historycznego Archiwum Państwowego Ukrainy we Lwowie. Krakowskie Pismo Kresowe, (11), 37-53.. Dawne wschodnie rubieże w dolinie Strypy nie powróciły jednak do cyrkułu brzeżańskiego, zostając w składach cyrkułów tarnopolskiego i czortkowskiego (rozgraniczenie cyrkularne w tym rejonie poprowadzono między Sapową a Kujdanowem)Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165).Weiland, Carl Ferdinand (1832). Das Koenigreich Galizien. Kingdom of Galicia, Eastern Europe. Weimar Geographisches Institut, Weimar..

Około 1833 kosztem cyrkułu brzeżańskiego powiększono cyrkuł stryjski o rejon Mikołajowa i RozdołuGiovanni Marieni (1833). Regno di Galizia i Lodomeria..

Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu brzeżańskiego, którego obszar podzielono między pięć Bezirkshauptmannschaften:

w składzie okręgu rządowego Stanisławów: Brzeżany – z okręgów sądowych: Brzeżany i Kozowa, Bursztyn – z okręgów sądowych: Bursztyn, Rohatyn i MariampolOkręg sądowy Mariampol z cyrkułu stanisławowskiego., Podhajce – z okręgów sądowych: Podhajce i MonasterzyskaOkręg sądowy Monasterzyska z cyrkułu stanisławowskiego.;

w składzie okręgu rządowego Lwów: Chodorów – z okręgów sądowych: Chodorów, Bóbrka i MikołajówOkręg sądowy Mikołajów z cyrkułu stryjskiego., Złoczów – z okręgów sądowych: Złoczów, Busk, GlinianyOkręgi sądowe Złoczów, Busk i Gliniany z cyrkułu złoczowskiego. i Przemyślany.

Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł brzeżański reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł brzeżański wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).

Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł brzeżański podzielono na osiem małych Bezirków, podzielonych na 341 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.:

+Podział cyrkułu brzeżańskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Bóbrka8,4483,4428.81959,6145Brzeżany9,6552,4833.40760,4743Bursztyn7,4426,8726.62762,3942Chodorów7,7442,4827.32261,7755Kozowa9,7558,2330.98455,5038Podhajce10,0575,5029.18050,7036Przemyślany8,5489,1826.57754,3340Rohatyn7,5431,6225.54259,1842RAZEM68,83959,80248.45862,74341ŚREDNIA8,60494,9831.05762,7442,63

Cyrkuł brzeżański przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.

Przypisy

Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.

Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.

brzeżański Kategoria:Brzeżany