Cyrkuł czortkowski

Cyrkuł czortkowski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1816–1850 i 1854–1865, na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.

Historia

Tło historyczne i utworzenie cyrkułu Na mocy traktatu z Schönbrunn z 14 października 1809 Austria musiała odstąpić Imperium Rosyjskiemu zachodnie Podole, obejmujące cyrkuł tarnopolski oraz prawie cały cyrkuł zaleszczyckiБогдан Мельничук, Богдан Пиндус, Віктор Уніят, Тернопільський край [w:] Тернопільський енциклопедичний словник. редкол.: Г. Яворський та ін.. T. 3: П—Я. Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. Tereny te władze austriackie wydały Rosji na początku 1810, które dekretem Aleksandra I Romanowa z 14 sierpnia 1810 zostały nazwane Krajem TarnopolskimBez południowego wcięcia ze Śniatynem, Gwoźdźcem i Kułaczkowcami.Szymon Askenazy, Rządy Rosyi w Galicyi Wschodniej 1809-1815, Tygodnik Ilustrowany nr 18/1903.

Zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego z 6 czerwca 1815 terytorium Kraju Tarnopolskiego Rosja zwróciła Austrii, w związku z czym reaktywowano cyrkuł tarnopolski, który przejściowo objął cały obszar zwróconego Kraju TarnopolskiegoWeiland, Carl Ferdinand (1832). Das Koenigreich Galizien. Kingdom of Galicia, Eastern Europe. Weimar Geographisches Institut, Weimar.. Był to jednak cyrkuł bardzo obszerny, przez co 2 lutego 1816, w jego południowej części utworzono nowy cyrkuł czortkowski z siedzibą w CzortkowieGrodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165).Nowak, D. (2019). Austriackie katastry gruntowe w zasobach Centralnego Historycznego Archiwum Państwowego Ukrainy we Lwowie. Krakowskie Pismo Kresowe, (11), 37-53.. Umieszczenie siedziby nowego cyrkułu w centralnie położonym Czortkowie, zamiast – jak wcześniej – w leżących na uboczu Zaleszczykach, wpisywało się w politykę lokalizacji siedzib urzędów cyrkularnych, prowadzoną od listopada 1783 rokuPilleriana Edicta, 1783, str. 126.

W porównaniu ze składem cyrkułu zaleszczyckiego sprzed 1810, w skład cyrkułu czortkowskiego nie weszły obszary położone na południe od Dniestru (ze Śniatynem, Gwoźdźcem, Kułaczkowcami, Czernelicą, Zabłotowem, Horodenką i Michalczen) oraz na zachód od Strypy (z Potokiem i Buczaczem), które cały czas pozostawały przy Austrii, i które w wyniku zniesienia cyrkułu zaleszczyckiego zintegrowano z cyrkułem stanisławowskim (w 1811 roku część ich włączono do nowo utworzonego cyrkułu kołomyjskiego). Objął jednak południową część obszarów, które przed 1810 należały do cyrkułu brzeżańskiego (z miejscowościami takimi jak Kujdanów, Bobulińce czy Petlikowce). Zmieniła się też północna granica z cyrkułem tarnopolskim, ponieważ nowy powiat czortkowski objął większe terytorium niż cyrkuł zaleszczycki sprzed 1810 roku, włączając także rejony Budzanowa, Suchostawu, Chorostkowa, Kopyczyniec i Husiatyna, które w latach 1783–1809 należały do przedtraktatowego cyrkułu tarnopolskiego (choć w latach 1782–1783 należały do cyrkułu zaleszczyckiego)Weiland, Carl Ferdinand (1832). Das Koenigreich Galizien. Kingdom of Galicia, Eastern Europe. Weimar Geographisches Institut, Weimar..

Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu czortkowskiego, którego obszar podzielono między cztery Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Stanisławów:

Borszczów – z okręgów sądowych: Borszczów, Jezierzany, Mielnica i Zaleszczyki, Buczacz – z okręgów sądowych: BuczaczOkręg sądowy Buczacz z cyrkułu stanisławowskiego., Jazłowiec i Uścieczko, Czortków – z okręgów sądowych: Czortków, Husiatyn i Jagielnica. Trembowla – z okręgów sądowych: Trembowla, Mikulińce, ZłotnikiOkręgi sądowe Trembowla, Mikulińce i Złotnik z cyrkułu tarnopolskiego. i Chorostków.

Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł czortkowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł czortkowski wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).

Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł czortkowski podzielono na dziewięć małych Bezirków, podzielonych na 265 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu czortkowskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Borszczów7,1408,6326.91465,8835Budzanów5,8333,5921.32363,9325Czortków7,2414,3626.28163,4530Husiatyn6,6379,8324.05063,3329Jazłowiec7,0402,8524.42060,6429Kopyczyńce8,3477,5728.14558,9428Mielnica6,6379,8326.32069,3032Tłuste6,2357,0123.50765,8529Zaleszczyki5,2299,2624.56882,0928RAZEM60,03452,93225.52865,29265ŚREDNIA6,67383,6625.05965,6029,44

Cyrkuł czortkowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.

Przypisy

Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.

Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.

czortkowski Kategoria:Czortków