Dystrykt Tomaszów (niem. Kreisdistrikt Tomaszow) – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1775–1777, w obrębie cyrkułu bełskiego.
Historia mały|Dystrykt Tomaszów w granicach cyrkułu bełskiego (ok. 1780) Dystrykt Tomaszów z siedzibą w Tomaszowie powstał na początku 1777 roku, w miejsce szczątkowego dystryktu Biłgoraj po zmianie granicy polsko-austriackiej. Północna granica polsko-austriacka, tuż po I rozbiorze (1772), miała dużo większy zasięg. Austria zajmowała także m.in. południowe rejony województwa lubelskiego. Na mocy porozumienia zawartego 9 lutego 1776 roku, Austria przekazała Polsce z powrotem ten obszar, z miastami Biłgoraj, Frampol, Goraj, Janów, Modliborzyce i Zaklików. Równocześnie utrata Biłgoraja przez Austrię pozbawiła dystrykt Biłgoraj jego siedziby, w związku z czym przeniesiono ją do Tomaszowa, tworząc na obszarze pozostającym w Galicji dystrykt Tomaszów, do którego przyłączono z cyrkułu lwowskiego (z dystryktu Żółkiew) rejon RawyJarczów, Lipsko, Lubycza, Łaszczówka, Mosty, Narol, Potoki, Potylicz, Rawa, Tomaszów (dawny dystrykt Rawa sprzed 1774)Recueil des traités et conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères, t. II, s. 49, Petersburg 1675; „Stadtarchiv” w Wiedniu, Fasc. II, A. 2/5, z 11 maja 1777 r.Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99.Carte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777). Jedynie zachodnie połacie dotychczasowego dystryktu Biłgoraj (dawny dystrykt Ulanów z m.in. Ulanowem i RadomyślemBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65) przyłączono z konieczności do dystryktu Leżajsk w cyrkule pilzneńskim, ponieważ odstąpiony Polsce klin rejonu Biłgoraja, oddzielił ten obszar od reszty dystryktu. Ostateczne wytyczenie granic miało miejsce na początku 1777 rokuReder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99..
Do dystryktu Tomaszów należały miasta: Cieszanów, Jarczów, Józefów, Krzeszów, Lipsko, Lubaczów, Lubycza, Łaszczówka, Mosty, Narol, Niemirów, Oleszyce, Płazów, Potoki, Potylicz, Rawa, Tarnogród, Tomaszów i Wielkie OczyCarte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777). Część z nich została w kolejnych latach sklasyfikowana jako miasteczkaKarpiniec, Jan (1932). Ilość osad miejskich byłej Galicji i podział ich na miasta i miasteczka, w: Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, s. 1–37)..
Reforma i zniesienie dystryktu mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780) 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów. Według tych założeń dystrykt Tomaszów miał być przekształcony w nowy cyrkuł tomaszowskiGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.. Plan ten został zatwierdzony i wszedł w życie w 1782 roku, co jednocześnie oznaczało zniesienie dystryktu Tomaszów (a zarazem cyrkułu bełskiego).
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg. Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Kategoria:Historia Tomaszowa Lubelskiego Tomaszów