mały|356px|Pałac Krasińskich, siedziba Sądu KEN, na obrazie Bernarda Belotta Sąd Komisji Edukacji Narodowej – organ Komisji Edukacji Narodowej, która na mocy konstytucji sejmowej „Edukacja Narodowa” z 12 października 1776 przejęła niektóre kompetencje Komisji Sądowych obu prowincji w sprawach dóbr po skasowanym zakonie jezuitów. Sąd rozpoczął działalność 1 lutego 1778 na mocy ordynacji wydanej 20 listopada 1776J. Sobczak, Sądownictwo Komisji Edukacji Narodowej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” t. 34, z. 2, 1982, s. 222..
W skład sądu wchodziło dwunastu komisarzy, lecz dla ważności wydawanych orzeczeń wymagana była jedynie obecności pięciu. Do właściwości Sądu KEN należały sprawy funduszu edukacyjnego, odsetki od dóbr i sum na dobrach, szkody w dobrach funduszowych oraz sprawy dyscyplinarne w akademiach i szkołach publicznych. Nie objęła ona natomiast spraw granicznych, uczynkowych (facti) i zbiegłych poddanych. Dekrety Sądu KEN, jako sądu ostatniej instancji (ultimae instantiae), miały moc równą orzeczeniom Trybunału Koronnego i nie przysługiwało od nich odwołanie. Komisja Edukacji Narodowej zyskała także prawo wydawania ordynacji swojego sądu, które ogłaszane były w formie królewskich uniwersałów„[I]uryzdykcyą Sądową z Kommissyi Sądowych oboyga narodow na Kommissyą Edukacyiną przeniosiemy...”, Volumina Legum. Przedruk zbioru praw staraniem xx. pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku 1782 wydanego, t. VIII, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1860, s. 537–538.. mały|Uniwersał zawierający ordynację Sądu Komisji Edukacji Narodowej z 1776 Niemal cała spuścizna aktowa tego sądu, przechowywana w Archiwum Edukacji Narodowej, spłonęła podczas drugiej wojny światowejJ. Jankowska, Akta Komisji Edukacji Narodowej (1738) 1773-1795, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych. T. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Warszawa 1957, s. 159..
Dekrety miały zapadać jednogłośnie, lecz w niektórych przypadkach wystarczała zwykła większość. Sąd rozpoznał sprawy z Korony i Wielkiego Księstwa odrębnie na dwóch kadencjach sądowych. Kadencja koronna zaczynała się 1 lutego i kończyła 30 kwietnia, a litewska odpowiednio 1 października i 31 grudnia. Poza kadencjami sądzone były jedynie sprawy o zwłokę w zapłacie dochodów z dóbr funduszowych oraz rozliczenia z lustratorami. Personal kancelarii sądowej składał się z pisarza oraz dwóch pisarzy kadencyjnych (dekretowych), koronnego i litewskiego. Pisarze mieli prawo do zasiadania w sądzie z głosem doradczym, lecz byli zobowiązani do złożenia przysięgi. Do ułożenia jej roty, taksy opłat kancelaryjnych oraz zatrudnienia niższych urzędników kancelaryjnych uprawniona była Komisja Edukacji NarodowejUniwersał obwieszczaiący o juryzdykcyi y kadencyi sądow Kommissyi Edukacyi Narodowey, Warszawa 1776..
Przypisy
Bibliografia Sobczak J., Sądownictwo Komisji Edukacji Narodowej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” t. 34, z. 2, 1982, s. 213–230. Volumina Legum. Przedruk zbioru praw staraniem xx. pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku 1782 wydanego, t. VIII, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1860. Jankowska J., Akta Komisji Edukacji Narodowej (1738) 1773-1795, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych. T. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Warszawa 1957, s. 155–162. Uniwersał obwieszczaiący o juryzdykcyi y kadencyi sądow Kommissyi Edukacyi Narodowey, Warszawa 1776.
Kategoria:Sądownictwo I Rzeczypospolitej Kategoria:Komisja Edukacji Narodowej