Narodowa Armia Rewolucyjna () – zbrojne ramię Narodowej Partii Chin (Kuomintangu) od 1924 do 1947 roku.
Od 1928 roku funkcjonowała de facto jako narodowe siły zbrojne Republiki Chińskiej w okresie rządów Kuomintangu. Po ogłoszeniu konstytucji z 1947 roku – która ustanowiła de iure cywilną kontrolę nad wojskiem – została formalnie przekształcona w Siły Zbrojne Republiki Chińskiej.
Początkowo utworzona z oddziałów frakcji nacjonalistycznej po 1917 roku, przy wsparciu Związku Radzieckiego, Narodowa Armia Rewolucyjna powstała jako narzędzie rządu nacjonalistycznego do zjednoczenia Chin w okresie ery militarystów. Następnie brała udział we wszystkich większych konfliktach zbrojnych toczonych w Chinach w tamtym czasie, przede wszystkim w ekspedycji północnej przeciwko watażkom z Beiyangu, kampaniach okrążających przeciwko Chińskiej Armii Czerwonej, wojnie na Równinach Centralnych, II wojnie chińsko-japońskiej (1937–1945) przeciwko Cesarstwu Japonii oraz w chińskiej wojnie domowej przeciwko Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej.
Struktura Przed wybuchem wojny z Japonią termin „Narodowa Armia Rewolucyjna” odnosił się przede wszystkim do centralnie sterowanych jednostek wojskowych Narodowej Partii Chin, zazwyczaj określanych jako „siły rządu centralnego” (chiń. 中央軍), a zwłaszcza tych lojalnych wobec Czang Kaj-szeka. Jednak wraz z eskalacją wojny i rosnącą potrzebą jedności narodowej, nazwa „Narodowa Armia Rewolucyjna” została symbolicznie rozszerzona także o armie byłych militarystów, potocznie zwane „siłami regionalnymi” (chiń. 地方軍), mimo że wiele z nich pozostało częściowo autonomicznych i jedynie nominalnie podlegało Komisji Spraw Wojskowych.
Podczas II wojny chińsko-japońskiej również siły zbrojne Komunistycznej Partii Chin zostały nominalnie włączone do Narodowej Armii Rewolucyjnej (zachowując jednocześnie odrębne dowództwa), tworząc 8 Armię Marszową i Nową 4 Armię, ale wkrótce po zakończeniu wojny z Japończykami odłączyły się, tworząc Chińską Armię Ludowo-Wyzwoleńczą.
Po ogłoszeniu Konstytucji Republiki Chińskiej w 1947 roku i de iure upadku państwowotwórczej roli Kuomintangu, Narodowa Armia Rewolucyjna została przemianowana na Siły Zbrojne Republiki Chińskiej, które wycofały się na wyspę Tajwan w 1949 roku.
Historia Utworzenie i wsparcie zagraniczne thumb|Ceremonia otwarcia Akademii Wojskowej w Whampoa z udziałem Sun Jat-sena i Czang Kaj-szeka thumb|Oddziały Narodowej Armii Rewolucyjnej przygotowują się do oblężenia Szanghaju przeciwko siłom Sun Chuanfanga thumb|Żołnierze Narodowej Armii Rewolucyjnej wkraczają do brytyjskich koncesji w Hankou podczas ekspedycji północnej Narodowa Armia Rewolucyjna została oficjalnie utworzona w 1925 roku jako ramię zbrojne partii Kuomintang, oparte na siłach regionalnych nacjonalistów. Jej głównym celem było zjednoczenie Chin w epoce coraz większych podziałów wśród oficerów armii dawnej dynastii Qing po rewolucji Xinhai.
Początkowo Narodowa Armia Rewolucyjna była luźnym zlepkiem słabo wyszkolonych oddziałów lokalnych watażków, które nie miały innego doświadczenia bojowego poza tłumieniem niepokojów społecznych. Jednak dzięki wsparciu organizacyjnemu radzieckich doradców, zaproszonych do Chin przez Sun Jat-sena, Narodowa Armia Rewolucyjna z biegiem lat ujednolicała się i osiągała coraz wyższy stopień profesjonalizacji. Wielu członków najwyższej kadry dowodzenia Narodowej Armii Rewolucyjnej było absolwentami utworzonej przy wsparciu radzieckich oficerów Akademii Wojskowej w Whampoa, w tym jej pierwszy komendant, Czang Kaj-szek. Profesjonalny system szkolenia żołnierzy i oficerów oraz napływ nowoczesnego uzbrojenia pozwolił rozwinąć Narodową Armię Rewolucyjną na potrzeby przyszłych kampanii dążących do zjednoczenia Chin pod przywództwem rządu w Nankinie.
W 1927 roku, po rozpadzie 1 Zjednoczonego Frontu Kuomintangu i Komunistycznej Partii Chin, kierownictwo Kuomintangu przeprowadziło czystkę wśród komunistów i wydaliło radzieckich doradców z Chin. Po tej zmianie Czang Kaj-szek zwrócił się do Niemiec z prośbą o pomoc w reorganizacji i modernizacji Narodowej Armii Rewolucyjnej. Pomimo ograniczeń nałożonych przez traktat wersalski, który zabraniał niemieckim doradcom wojskowym oficjalnego pełnienia funkcji bojowych za granicą, Republika Weimarska wysłała doradców do Chin. Niemieccy doradcy wojskowi, tacy jak Max Bauer, Hans von Seeckt i Alexander von Falkenhausen, odegrali kluczową rolę w procesie modernizacji Narodowej Armii Rewolucyjnej w latach 1927–1937. Niemy kontynuowali działania swoich radzieckich poprzedników, intensyfikując szkolenia wojskowe i pozyskiwanie nowoczesnego uzbrojenia dla Narodowej Armii Rewolucyjnej. Ponadto ściśle współpracowali Chińczykami na polu reorganizacji ich sił zbrojnych na wzór niemiecki, poprzez utworzenie połączonych sił zbrojnych, które miały na celu integrację działań piechoty, artylerii, czołgów i samolotów na polu bitwy. Nie udało im się jednak nakłonić Chińczyków do rezygnacji z masowego poboru niepiśmiennych chłopów, których problemy z dyscypliną miały negatywny wpływ na procesy modernizacyjne armii. Niemieckie wsparcie miało ogromne znaczenie dla rozwoju Narodowej Armii Rewolucyjnej i dało jej przywódcom pewność siebie w podejmowaniu działań, najpierw przeciwko komunistom, a później agresji japońskiej.
Ekspedycja północna (1926–1928)
Ekspedycja północna była pierwszą kampanią wojenną rozpoczętą przez Narodową Armię Rewolucyjną w lipcu 1926 roku, której celem było pokonanie watażków rządu Beiyang i zjednoczenie Chin pod rządami nacjonalistów. Ekspedycją dowodził generalissimus Czang Kaj-szek, który zyskał na znaczeniu po objęciu stanowiska dowódcy Akademii Wojskowej w Whampoa.
Początkowo wspierana przez zjednoczony front z Komunistyczną Partią Chin i radzieckimi doradcami, takimi jak Michaił Borodin i Wasilij Blücher, Narodowa Armia Rewolucyjna posuwała się na północ od Kantonu, szybko pokonując watażków z Zhili i Hunanu, w tym Wu Peifu i Sun Chuanfanga.
Jednak wkrótce pojawiły się wewnętrzne podziały w Kuomintangu. W kwietniu 1927 roku Czang nakazał przeprowadzenie czystki wśród komunistów w Szanghaju – wydarzenie znane jako masakra szanghajska – co oznaczało upadek 1 Frontu Zjednoczonego i formalny rozłam między lewicową a prawicową frakcją partii.
Czang tymczasowo ustąpił, ale na początku 1928 roku ponownie objął przywództwo i wznowił drugą fazę kampanii. W połowie 1928 roku Narodowa Armia Rewolucyjna – wzmocniona przez sprzymierzonych watażków, w tym Yan Xishana i Feng Yuxianga – pokonała armię Beiyangu i zbliżyła się do Pekinu. Gdy ich siły się zbliżyły, mandżurski watażka Zhang Zuolin został zamordowany przez japońską Armię Kwantuńską, a jego syn Zhang Xueliang wkrótce ogłosił wierność rządowi w Nankinie.
Kampania zakończyła się w grudniu 1928 roku, kiedy północno-wschodnie Chiny oficjalnie zaakceptowały rządy nacjonalistów, skutecznie jednocząc Chiny pod rządami nacjonalistów i zapoczątkowując Dekadę Nankińską.
Pomimo nominalnego sukcesu, prawdziwa centralizacja pozostawała w dużej mierze fikcją. Wielu byłych watażków zachowało regionalną władzę i autonomię, siejąc ziarno pod przyszłe konflikty wewnętrzne.
Dekada Nankińska Po zakończeniu ekspedycji północnej nadmiernie rozrośnięta Narodowa Armia Rewolucyjna wymagała redukcji liczebności przez masową demobilizację. Czang Kaj-szek wypowiedział wtedy słynne słowa: żołnierze są jak woda – zdolni zarówno do uniesienia państwa, jak i jego zatopienia. Oficjalne dane w tamtym czasie podawały liczbę 1 502 000 żołnierzy pod bronią, choć tylko 224 000 z nich znajdowało się pod bezpośrednią kontrolą Czang Kaj-szeka. Czang Kaj-szek przyznał później, że kontrolował ponad 500 000 żołnierzy, podczas gdy Feng Yuxiang, którego oficjalna liczba żołnierzy wynosiła 269 000, prawdopodobnie dowodził siłami ok. 600 000 ludzi. Zatem całkowita siła NRA wynosiła prawdopodobnie bliżej dwóch milionów ludzi.
W trakcie ekspedycji północnej Kuomintang utworzył również regionalne rady polityczne. Chociaż rady te teoretycznie podlegały centralnej władzy politycznej w Nankinie, w praktyce działały autonomicznie i utrzymywały własne siły zbrojne. Feng Yuxiang kontrolował radę Kaifengu, Yan Xishan nadzorował radę Taiyuanu, a klika Kuangsi kontrolowała dwie oddzielne rady w Wuhanie i Beipingu, kierowane odpowiednio przez Li Zongrena i Bai Chongxi. Li Jishen, kolejna postać związana z Guangxi, luźno nadzorował radę w Kantonie, podczas gdy szósta rada podlegała Zhang Xueliangowi w Mukdenie.
Stając przed dylematem, jak zarządzać tymi konkurującymi ośrodkami władzy, Czang miał dwie opcje strategiczne: stopniowo centralizować władzę lub działać szybko i zdecydowanie. Wierny duchowi ekspedycji, której celem było wyeliminowanie militaryzmu i regionalizmu, wybrał natychmiastową centralizację. Pod pretekstem demobilizacji, Czang rozpoczął systematyczne ograniczanie siły militarnej dowódców regionalnych, jednocześnie rozszerzając i konsolidując własną władzę.
W lipcu 1928 roku zwołano konferencje finansowe w celu skoordynowania działań demobilizacyjnych, a zarówno dowódcy wojskowi, jak i urzędnicy cywilni wyrazili poparcie dla redukcji liczebności wojsk. Czang formalnie wezwał do redukcji armii do 65 dywizji i dążył do zbudowania politycznego konsensusu w sprawie zniesienia rad wojskowych. Ta inicjatywa zaniepokoiła przywódców regionalnych, a Li Zongren zauważył później, że plan Czang Kaj-szeka wydawał się celowo tak zaprojektowany, aby wywołać reakcję – dając mu uzasadnienie do neutralizacji rywali.
Wojna na Równinach Centralnych (1929–1930) thumb|Generałowie Narodowej Armii Rewolucyjnej w Pekinie po ekspedycji północnej
W lutym 1929 roku napięcia zaostrzyły się, gdy klika Guangxi odsunęła gubernatora Hunan mianowanego przez Czanga od władzy. Czang nie tolerował tego rodzaju działań i rozpoczął przygotowania do wojny, podczas gdy Feng został przekupiony ofertami dużych terenów w Szantungu w zamian za zachowanie neutralności. Inni północnochińscy przywódcy również zostali przekupieni w zamian za bezczynność, aby Czang mógł skupić się wyłącznie na armiach w Wuhanie.
11 maja Armia Centralna dowodzona przez Czang Kaj-szeka rozpoczęła serię generalnych ofensyw przeciwko Yan Xishanowi i Fengowi Yuxiangowi. Podążając wzdłuż linii kolejowej Longhai, Armia Centralna pomaszerowała na zachód z Xuzhou, docierając do przedmieść Kaifengu w prowincji Henan 16 maja. Armia Północno-Zachodnia, najsilniejsza w koalicji antyczangowskiej, rozbiła Armię Centralną dowodzoną przez Chen Chenga w Gansu do końca maja, a sam Czang Kaj-szek ledwo uniknął schwytania. Armia Północno-Zachodnia nie mogła jednak wykorzystać tego zwycięstwa, ponieważ Armia Shanxi nie była w stanie przybyć na czas, aby zadać Armii Centralnej ostateczny cios. Mając sojuszników Czanga w sąsiedniej prowincji Gansu, Armia Północno-Zachodnia była zmuszona przejść do defensywy. W Kaifengu Armia Północno-Zachodnia odparła ataki sił Czang Kaj-szeka, zadając im ciężkie straty. Połączone siły Armii Shanxi i Armii Północno-Zachodniej stoczyły później największą bitwę wojny, atakując Xuzhou, w którym obie strony poniosły łączne straty przekraczające 200 000 ludzi. Armia Shanxi wycofała się z Jinanu i poniosła dalsze straty podczas przeprawy przez Żółtą Rzekę. Brak koordynacji między siłami koalicji antyczangowskiej był początkiem zmiany sytuacji na korzyść rządu w Nankinie.