Bitwa o Szanghaj () – jedna z największych bitew II wojny chińsko-japońskiej, stoczona w mieście Szanghaj w okresie od 13 sierpnia do 26 listopada 1937 roku. Niektórzy historycy uważają ją za pierwszą bitwę II wojny światowej.
Japończycy zwyciężyli i zajęli miasto (z wyjątkiem dzielnic należących do koncesji międzynarodowych) po ponad trzech miesiącach intensywnych walk na lądzie, w powietrzu i na morzu. Obie strony oskarżały się wzajemnie o użycie broni chemicznej, a japońskie siły zbrojne oficjalnie potwierdziły, że nielegalnie użyły gazu bojowego co najmniej 13 razy. Historyk Peter Harmsen stwierdził, że bitwa o Szanghaj „zapowiadała walki miejskie, takie, jakie miały być prowadzone nie tylko w czasie II wojny światowej, ale i przez resztę XX wieku” oraz że „ukazała ona całokształt współczesnych walk miejskich”. Była to największa bitwa miejska przed bitwą stalingradzką, stoczoną prawie 5 lat później.
Od japońskiej inwazji na Mandżurię w 1931 roku, a następnie pierwszego japońskiego ataku na Szanghaj w 1932 roku, między Chinami a Japonią toczyły się niemal nieustanne walki prowadzone bez oficjalnego wypowiedzenia wojny. Konflikty te zaostrzyły się w lipcu 1937 roku, kiedy incydent na moście Marco Polo zapoczątkował pełnoskalową inwazję Japończyków. Szanghaj był największym i najbardziej międzynarodowym miastem Chin, zajmując wówczas pozycję piątego co do wielkości miasta na świecie. Znany jako „Perła Orientu” i „Paryż Wschodu”, był głównym centrum handlowym i największym portem Chin. Uparty opór Chińczyków w Szanghaju miał na celu powstrzymanie japońskiego natarcia, dając chińskiemu rządowi niezbędny czas na przeniesienie kluczowych gałęzi przemysłu w głąb kraju, a jednocześnie starając się pozyskać przychylne mocarstwa zachodnie dla sprawy chińskiej. Podczas zaciętej, trzymiesięcznej bitwy siły Chin i Japonii walczyły w centrum Szanghaju, na przedmieściach i w okolicznych miasteczkach oraz na plażach rzeki Jangcy i Zatoki Hangzhou, gdzie Japończycy przeprowadzili desanty morskie.
Siły chińskie były wyposażone głównie w broń małokalibrową, stawiając czoła znacznie potężniejszym siłom powietrznym, morskim i pancernym Japonii. Ostatecznie Szanghaj upadł, a Chiny straciły znaczną część swoich najlepszych żołnierzy – elitarnych dywizji wyszkolonych i wyposażonych przez Niemców – nie uzyskując jednocześnie niemal żadnej reakcji międzynarodowej. Jednak twardy opór stawiany przez siły chińskie w ciągu trzech miesięcy krwawej bitwy zszokował Japończyków, którzy wcześniej wierzyli, że mogą zdobyć Szanghaj w kilka dni, a całe Chiny podbić w ciągu paru miesięcy.
Bitwę można podzielić na trzy etapy, w których w sumie wzięło udział około miliona żołnierzy. Pierwszy etap trwał od 13 do 22 sierpnia 1937 roku, podczas którego chińska Narodowa Armia Rewolucyjna oblegała oddziały japońskiej piechoty morskiej stacjonujące w Szanghaju, tocząc krwawe walki w mieście i próbując wyprzeć z niego przeciwnika. Drugi etap trwał od 23 sierpnia do 26 października 1937 roku, podczas którego Japończycy rozpoczęli desanty na wybrzeżu Jiangsu, a obie armie zwarły się w walkach o każdy dom w regionie rzecznym na północ od Szanghaju. Ostatni etap, trwający od 27 października do końca listopada 1937 roku, obejmował odwrót armii chińskiej w obliczu japońskich manewrów oskrzydlających oraz następujące po nim walki na drodze do ówczesnej stolicy Chin, Nankinu. Oprócz walk w samym Szanghaju, na obrzeżach miasta toczyła się również bitwa okopowa.
Preludium Incydent Ōyamy thumb|left|Film dokumentalny o japońskiej inwazji na Chiny thumb|left|Incydent Ōyamy, 9 sierpnia 1937 9 sierpnia ppor. mar. Isao Ōyama, dowódca Zachodniego Oddziału Japońskich Specjalnych Sił Desantowych Marynarki Wojennej stacjonujących w Szanghaju oraz jego kierowca, st. mar. Saito Yozo, wraz ze strażnikiem z Chińskiego Korpusu Ochrony Pokoju zostali znalezieni martwi przy bramie lotniska Hongqiao. Według kilku relacji Ōyama i jego kierowca zostali zatrzymani przez strażników Korpusu Ochrony Pokoju, po czym Ōyama otworzył ogień i ich zabił. Oficer i jego kierowca zginęli następnie od strzałów innych strażników na lotnisku.
Jednak Ōyama był nieuzbrojony w chwili śmierci, ponieważ zostawił broń boczną w kwaterze głównej. Historyk Peter Harmsen twierdzi, że tak zwana strzelanina była w rzeczywistości zaaranżowaną inscenizacją mającą na celu zatuszowanie zabójstwa dwóch japońskich marynarzy przez chińskiego żołnierza podszywającego się pod członka Korpusu Ochrony Pokoju.
Nadal nie wiadomo, czy Ōyama próbował wkroczyć na lotnisko wojskowe na rozkaz swoich przełożonych. Incydent ten zaostrzył napięcia między siłami chińskimi i japońskimi w Szanghaju. 10 sierpnia 1937 roku japoński konsul generalny zażądał od Chińczyków wycofania Korpusu Ochrony Pokoju i rozmontowania umocnień obronnych wokół miasta. Wyraźnie zaznaczył również, że Cesarska Armia Japońska uznała zastrzelenie japońskiego oficera za upokorzenie i że każdy kolejny incydent doprowadzi do eskalacji sytuacji. Jednocześnie Japończycy zaczęli wysyłać do Szanghaju posiłki. W obliczu rosnącej obecności wojsk japońskich w mieście, od 11 sierpnia w rejon Szanghaju zaczęto przerzucać również wojska chińskie.
Pierwsza faza (13–22 sierpnia) Pierwsze strzały thumb|Oddziały Chińskiego Korpusu Ochrony Pokoju obsadzają fortyfikacje w Szanghaju Około godziny 9:00 rano 13 sierpnia Korpus Ochrony Pokoju wymienił strzały z broni ręcznej z japońskimi oddziałami w dzielnicach Zhabei, Wusong i Jiangwan w Szanghaju. Około godziny 15:00 armia japońska przekroczyła most Bazi w Zhabei i zaatakowała różne miejsca w mieście. Chińska 88 Dywizja odpowiedziała ostrzałem moździerzowym. Sporadyczne strzelaniny trwały przez cały dzień do godziny 16:00, kiedy to japońskie dowództwo wydało okrętom 3 Floty stacjonującym na rzekach Jangcy i Huangpu rozkaz otwarcia ognia w stronę chińskich pozycji w mieście. Późną nocą generalissimus Czang Kaj-szek nakazał gen. Zhangowi Zhizhongowi rozpoczęcie działań ofensywnych następnego dnia. Rano 14 sierpnia Siły Powietrzne Republiki Chińskiej rozpoczęły bombardowanie różnych japońskich celów, a chińskie siły lądowe zaatakowały o godzinie 15:00. Tego samego dnia chiński rząd wydał Proklamację Samoobrony i Wojny Oporu, wyjaśniając swoją decyzję o walce przeciwko japońskiej agresji. Bitwa o Szanghaj oficjalnie się rozpoczęła.
Początkowy plan Czanga zakładał, że liczebnie przeważające siły chińskie zaatakują Japończyków z zaskoczenia i zepchną ich do rzeki Huangpu, stosując taktykę Entscheidungsschlacht zalecaną przez jego niemieckiego doradcę Alexandra von Falkenhausena. Jego wojska miały następnie zablokować wybrzeże, aby uniemożliwić Japończykom desantowanie posiłków na nabrzeżach Huangpu, między Yangshupu a Hongkou. 88 Dywizja miała zaatakować japońską kwaterę główną w pobliżu Zhabei, a 87 Dywizja otrzymała rozkaz zaatakowania umocnionej fabryki tekstyliów Gongda, gdzie mieściło się dowództwo japońskiej marynarki wojennej.
thumb|Japońskie pozycje artyleryjskie na dachach budynków Japońskie twierdze w dzielnicy Hongkou były silnie ufortyfikowane grubym betonem, drutem kolczastym, workami z piaskiem i bronione przez karabinyi maszynowe. Ich bunkry były również odporne na ostrzał z haubic 150 mm, jedynej ciężkiej broni, jaką dysponowali wówczas Chińczycy w Szanghaju. Zhang szacował, że osiągnięcie tych celów zajmie tydzień; jednak operacja napotkała trudności, gdy jego wojska zostały zatrzymane tuż obok międzynarodowej strefy koncesyjnej.
Pierwsze ataki Późnym popołudniem 14 sierpnia 1937 roku, chińska 88 Dywizja zaatakowała japońskie pozycje w centrum Szanghaju, ale została zatrzymana przez bezpośredni ogień okopanych Japończyków i intensywny ostrzał artylerii okrętowej japońskiej 3 Floty zacumowanej w Huangpu. Chińska artyleria była również rozlokowana zbyt daleko z tyłu, a niedoświadczone załogi i słaba komunikacja z obserwatorami uniemożliwiały skuteczne wsparcie chińskiej artylerii w walce. Chińska piechota mogła posuwać się naprzód tylko pod osłoną ognia karabinów maszynowych, zbliżając się na tyle blisko do stanowisk ogniowych, aby zabić znajdujących się w nich żołnierzy granatami ręcznymi. Chińskie natarcie zostało znacznie spowolnione, a element zaskoczenia utracony.
thumb|Gęsty dym nad Pudongiem widziany z Bundu, 14 sierpnia 1937 W rezultacie Chińczycy ponieśli ciężkie straty w pierwszym ataku, sięgające tysiąca ofiar, wśród których znalazł się dowódca brygady Huang Meixing, który zginął, gdy pocisk artyleryjski zniszczył jego stanowisko w pobliżu mostu Bazi. O zmroku Czang nakazał Zhangowi Zhizhongowi wstrzymać atak. Japońska piechota morska poniosła straty rzędu stu żołnierzy, w tym 27 zabitych.
Operacja Żelazna Pięść thumb|left|Chińskie wojska na moście Bazi, gdzie na początku bitwy toczyły się zacięte walki thumb|left|Chińscy żołnierze ruszają do ataku, mijając obsługę karabinu maszynowego 15 sierpnia 1937 roku Czang zebrał się ze sztabem dywizji, aby zorganizować drugi atak na japońską obronę, tym razem z większą siłą ognia i lepszym przygotowaniem. Chińskie dywizje miały zastosować niemiecką taktykę uderzeniową Stosstrupp, nacierając natychmiast po intensywnym ostrzale artyleryjskim, aby przełamać japońskie linie i przedrzeć się głęboko za pozycje wroga, zanim obrońcy zdążyliby się zreorganizować.
Ponieważ siły chińskie nie posiadały wystarczającej ilości ciężkiej broni, aby zniszczyć japońskie bunkry, chińskie dowództwo zdecydowało się na taktykę okrążającą. W tym celu Zhang Zhizhong polecił swoim żołnierzom zająć ulice otaczające japońskie twierdze, unikając kosztownych ataków frontalnych na silnie ufortyfikowane pozycje.
Rankiem 16 sierpnia 88. i 87 Dywizja rozpoczęły operację Żelazna Pięść, najpierw intensywnie ostrzeliwując japońskie pozycje, a następnie przeprowadzając szarże piechoty. Zgodnie z taktyką Zhanga, za każdym razem, gdy ulica została skutecznie oczyszczona, Chińczycy budowali blokady z worków z piaskiem i stopniowo otaczali każdą japońską twierdzę, odcinając przeciwnikowi wszelkie możliwe drogi ucieczki. Taktyka ta początkowo przynosiła efekty i Chińczykom udało się zniszczyć kilka japońskich stanowisk oraz posterunków już pierwszego dnia operacji.
Po kilku udanych penetracjach w pobliżu portu Sajing i ulicy Guangzhong, Japończycy odpowiedzieli, rozmieszczając na ulicach kilka czołgów i samochodów pancernych, co pozwoliło im stępić i ostatecznie powstrzymać chińskie ataki. Na moście Baji chińska 88 Dywizja poniosła wysokie straty w walce na krótkim dystansie z japońskimi jednostkami pancernymi, które oskrzydlały ich pozycje z wielu kierunków.
thumb|Oddziały elitarnej 88 Dywizji strzegące skrzyżowania w centrum Szanghaju thumb|Japońska piechota morska w bitwie o Szanghaj Japończycy następnie przenieśli atak na chińskie pozycje w Patriotycznej Szkole dla Dziewcząt i na ulicy Kantońskiej. Jednak 88 Dywizja broniąca drogi posiadała działa przeciwpancerne i skutecznie utrzymała swoje pozycje, powstrzymując japoński kontratak, niszcząc lub uszkadzając przy tym trzy japońskie czołgi. Po kilku godzinach zaciętych walk japoński atak na ulicę Kantońską został odparty, a straty w szeregach japońskiej piechoty morskiej wyniosły około 200 żołnierzy, w tym 83 zabitych.
Pomimo zaciętych walk i dużych strat zadanych wrogowi, Chińczycy nie byli w stanie dokonać znaczącego przełomu z powodu nieskutecznej koordynacji między piechotą i artylerią, słabego rozpoznania oraz nieustannego ostrzału japońskich okrętów na rzece Huangpu. Chińczykom dodatkowo przeszkadzała niechęć do walki w obrębie dzielnicy koncesyjnej, aby nie zrażać do siebie społeczności międzynarodowej, co uniemożliwiało potencjalne manewry oskrzydlające przeciwko słabszym punktom japońskiej linii obronnej.