Przewrót 9 września () – przejęcie władzy centralnej i lokalnej w Carstwie Bułgarii, zorganizowane przez opozycyjną koalicję polityczną Front Ojczyźniany i przeprowadzone w nocy z 8 na 9 września 1944 roku.
Zamach stanu został przeprowadzony trzy dni po ogłoszeniu przez Związek Radziecki rozpoczęcia operacji bułgarskiej i w warunkach częściowej okupacji kraju przez Armię Czerwoną. Zamach stanu został pospiesznie zorganizowany i przeprowadzony przez niewielką grupę młodszych oficerów (w akcji wzięło udział łącznie około 450 osób, z których zdecydowana większość to żołnierze działający na rozkaz) i obejmował zajęcie kilku budynków w ograniczonym obszarze w samym centrum Sofii.
Podczas zamachu stanu obalono utworzony kilka dni wcześniej rząd Konstantina Murawiewa, a do władzy doszedł rząd Frontu Ojczyźnianego pod przewodnictwem Kimona Georgiewa. Front Ojczyźniany przejął władzę w Bułgarii z pomocą wspierających go formacji armii bułgarskiej, a także partyzantów z Powstańczej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej (NOVA). Nowy rząd zawarł rozejm z państwami koalicji antyhitlerowskiej. Bułgaria, zmieniając całkowicie swoją orientację geopolityczną, stanęła do walki przeciwko nazistowskim Niemcom w końcowym okresie II wojny światowej. Jednocześnie kraj znalazł się w strefie wpływów ZSRR, a rząd bułgarski rozpoczął szeroko zakrojone reformy polityczne, gospodarcze i społeczne.
Nazwa W oficjalnej historiografii okresu komunistycznej Bułgarii wydarzenie to nazywano w różny sposób, co odzwierciedlało różnice w jego ocenie w kontekście ideologii marksistowskiej. Już na plenum Komitetu Centralnego Bułgarskiej Partii Komunistycznej w styczniu 1948 roku wydarzenia z 8–9 września 1944 roku oceniano różnie – jako powstanie, rewolucję burżuazyjno-demokratyczną lub nawet rewolucję socjalistyczną. Na plenum przeważyła opinia sformułowana przez Georgi Dymitrowa: „9 września to powstanie narodowe o głęboko rewolucyjnym charakterze […] Nie jest to rewolucja burżuazyjno-demokratyczna, ponieważ nie mamy w sobie pozostałości feudalnych. Nie jest to również rewolucja ludowa, ponieważ oznaczałoby to rewolucję burżuazyjną. Podążamy drogą socjalistyczną teraz, a nie od 9 września”.
W późniejszej literaturze komunistycznej, powołując się na szeroki udział ludności cywilnej w demonstracjach, strajkach i akcjach zbrojnych, zamach stanu nazywano „powstaniem ludowym”, a także „rewolucją socjalistyczną” – jako punkt zwrotny w polityce i początek radykalnych reform socjalistycznych w Bułgarii. Według niektórych źródeł, termin „powstanie ludowe” był używany do 1971 roku, a „rewolucja socjalistyczna” – do rozpoczęcia dekomunizacji w 1989 roku.
Po 10 listopada 1989 roku wydarzenie to w Bułgarii najczęściej określa się mianem zamachu stanu, którego celem było przejęcie władzy, choć zapoczątkował on serię radykalnych zmian, które doprowadziły do ustanowienia w kraju długotrwałego reżimu totalitarnego.
Tło Wiosną 1944 roku Związek Radziecki wystosował do Bułgarii żądanie otwarcia konsulatów w Ruse i Burgas, co wywołało kryzys polityczny. Utworzenie nowego rządu powierzono Iwanowi Bagrianowowi, który cieszył się opinią polityka niezwiązanego z Niemcami. Planował on przywrócenie rządów konstytucji i zerwanie sojuszu z III Rzeszą, uzyskując poparcie Bułgarskiej Partii Robotniczej i radzieckiego ambasadora Aleksandra Ławryszczewa. W skład rządu początkowo wszedł komunista Donczo Kostow. Jednak kilka dni później, na polecenie Georgi Dymitrowa, komuniści zdystansowali się od nowego gabinetu i wznowili walkę partyzancką.
8 sierpnia 1944 roku premier wysłał Stojczo Moszanowa z misją dyplomatyczną do Ankary, aby spotkał się tam z ambasadorem brytyjskim i omówił możliwość wycofania się Bułgarii z wojny. Rząd bułgarski poinformował o tym ambasadę sowiecką w Sofii. Józef Stalin zdecydował się na podjęcie samodzielnych działań zbrojnych, a 23 sierpnia marszałek Gieorgij Żukow, w ramach specjalnego zadania, po wcześniejszym spotkaniu z Georgi Dymitrowem, udał się na stanowisko dowodzenia 3 Frontu Ukraińskiego, aby przygotować go do wojny z Bułgarią. Chwilę później Georgi Dimitrow przekazał Stalinowi prośbę Biura Politycznego Komitetu Centralnego Powstańczej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej o dostarczenie nowoczesnej broni na potrzeby przygotowywanego „powstania zbrojnego” i do 26 sierpnia radzieckie samoloty w ciągu trzech nocy zrzuciły w rejonie wsi Dobro-Polje i Crna Trava kilkuset spadochroniarzy uzbrojonych w karabiny maszynowe, pistolety maszynowe i granaty.
Po sukcesach Armii Czerwonej w operacji jasko-kiszyniowskiej i powodzeniu zamachu stanu w Rumunii, po którym Królestwo Rumunii wypowiedziało wojnę Niemcom, władze bułgarskie pod przewodnictwem Bogdana Fiłowa podjęły działania mające na celu szybkie odłączenie kraju od sojuszu z Niemcami. 26 sierpnia, w obliczu zagrożenia natarciem Armii Czerwonej, rząd Iwana Bagrianowa ogłosił neutralność Bułgarii w wojnie. Wojska niemieckie otrzymały rozkaz opuszczenia kraju, a ci, którzy odmówili, mieli zostać rozbrojeni. Tego samego dnia Komitet Centralny BPR wydał Okólnik nr 4, wzywając do „ogólnonarodowej walki i ruchu powstańczego”, nie precyzując jednak metod działania. Jednocześnie przywódcy Frontu Ojczyźnianego spotkali się z regentami i próbowali przekonać ich do utworzenia rządu pod przywództwem Frontu Ojczyźnianego.
Z drugiej strony, ponieważ Bułgaria wciąż nie była w stanie wojny z ZSRR, rząd bułgarski potajemnie rozpoczął odrębne negocjacje pokojowe w Egipcie z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi, z którymi kraj był w stanie wojny od 1941 roku. W ten sposób rząd miał nadzieję zapewnić wkroczenie wojsk brytyjskich, które przygotowywały się do lądowania w Grecji i Bułgarii. Negocjacje te spotkały się z oporem Związku Radzieckiego, co doprowadziło do ich wstrzymania. 2 września Bagrianow podał się do dymisji, mając nadzieję, że nowy rząd zdoła powstrzymać Armię Czerwoną przed zajęciem Bułgarii.
2 września utworzono rząd koalicyjny z udziałem głównych partii opozycyjnych i antyniemieckich, na czele którego stanął Konstantin Murawiew. Front Ojczyźniany otrzymał propozycję czterech miejsc w tym gabinecie, ale odmówił współpracy i kontynuował aktywne przygotowania do wojskowego zamachu stanu. Nowy rząd kontynuował próby reorientacji polityki zagranicznej: 4 września zerwał sojusz z Niemcami, rozpoczął rozbrajanie wojsk niemieckich na terytorium kraju i uwolnił więźniów politycznych.
Tego samego dnia wojska niemieckie zdobyły kwaterę główną bułgarskiego korpusu okupacyjnego w Niszce Banji oraz kwaterę główną bułgarskich dywizji okupujących Serbię. 5 września rząd Murawiewa rozważał wypowiedzenie wojny Niemcom. Ogłoszenie decyzji zostało jednak odroczone o 72 godziny na prośbę ministra wojny, gen. Iwana Marinowa, aby uniknąć dezorganizacji wojsk bułgarskich w Macedonii.
W tej sytuacji przywódca Ratnika, Asen Kantardżiew, próbował telefonicznie przekonać dowódcę 5 Armii w Skopje, gen. Koczo Stojanowa, do marszu na Sofię, obalenia rządu i mianowania Aleksandra Cankowa premierem. Tego samego dnia kwatera główna 5 Armii otrzymała rozkaz wycofania wszystkich jednostek okupacyjnych na dawne granice – w ten sposób 5 Armia miała uniemożliwić Niemcom przekroczenie przedwojennych granic Bułgarii. Wieczorem 5 września ZSRR wypowiedział wojnę Carstwu Bułgarii.
7 września rząd przywrócił prawa zakazanym partiom politycznym w Bułgarii, zlikwidował wszystkie organizacje o ideologii faszystowskiej i narodowosocjalistycznej oraz rozwiązał żandarmerię. Tego samego dnia, pod naciskiem rządu, Bogdan Fiłow zrezygnował z Rady Regencyjnej, która straciła znaczenie polityczne. Zniesiono wszelkie ograniczenia nałożone na bułgarskich Żydów. Wypowiedzenie wojny Bułgarii przez Związek Radziecki zmusiło Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię do zerwania negocjacji pokojowych. Delegacja bułgarska w Kairze została poinformowana, że w nowych warunkach negocjacje zostaną przeprowadzone z trzema państwami sprzymierzonymi.
Rankiem 8 września Armia Czerwona, siłami 3 Frontu Ukraińskiego i Floty Czarnomorskiej, wkroczyła na terytorium i wody przybrzeżne Bułgarii przez jej północno-wschodnie granice lądowe i morskie, po czym bez walki zajęła miasta Warna, Ruse, Silistra, Dobricz i Burgas. Wojska bułgarskie, wykonując rozkazy rządu, nie stawiały oporu, a zamiast tego publicznie ogłoszono decyzję o wypowiedzeniu wojny Niemcom. W ten sposób Bułgaria znalazła się jednocześnie w stanie wojny ze wszystkimi największymi mocarstwami uczestniczącymi w II wojnie światowej: USA, Wielką Brytanią i ZSRR z jednej strony oraz z Niemcami z drugiej.
Związek Radziecki nie odpowiedział na bułgarską propozycję zawieszenia broni, dlatego minister wojny Iwan Marinow spotkał się z przedstawicielami Związku Wojskowego i Frontu Ojczyźnianego – Dimo Kazasowem, Kiriłem Stanczewem, Władimirem Stojczewem, Władimirem Keckarowem i Georgim Czankowem. Wysłał Kiriła Stanczewa do Panczarewa, aby negocjowali z obydwoma regentami w sprawie utworzenia rządu Frontu Ojczyźnianego. Regenci odrzucili tę opcję, powtarzając propozycję włączenia trzech ministrów Frontu Ojczyźnianego do gabinetu Murawiewa. Marinow wezwał regentów i zaprosił ich do swojego Ministerstwa Wojny, gdzie ultymatywnie zażądał zmiany rządu, lecz ponownie spotkał się z odmową. Negocjacje między Frontem Ojczyźnianym a Marinowem, mające na celu pokojową zmianę władzy, trwały jednak do godziny 11:00 8 września, kiedy to Dobri Terpeszew przerwał je z powodu zbliżającego się zamachu stanu.
Działania poprzedzające zamach stanu 30 sierpnia 1944 roku Bułgarska Partia Robotnicza zorganizowała demonstrację w Sofii. Przeszła ona od budynku sądu do ambasady radzieckiej, a następnie niewielka grupa demonstrantów udała się do ambasady niemieckiej i wybiła jej okna kamieniami. W kolejnych dniach doszło do kilku podobnych zdarzeń. 6 września sofijscy tramwajarze rozpoczęli strajk, a następnego dnia, gdy demonstracja została rozpędzona, zginął jeden protestujący, a następnie policjant, który go zastrzelił, został zabity przez tłum. Krótkotrwałe strajki, zainicjowane przez komunistów, miały miejsce w kilku sofijskich zakładach przemysłowych – fabryce pończoch, drukarni i innych.
W dniach 5–7 września, w chaosie, który nastąpił po sowieckiej deklaracji wojny, wybuchły zamieszki w różnych częściach Bułgarii. W Warnie Front Ojczyźniany przejął kontrolę nad administracją na krótko przed wkroczeniem wojsk radzieckich. Władza przeszła w ręce przedstawicieli Frontu Ojczyźnianego też w kilkudziesięciu innych miejscowościach, ale ogólnie rzecz biorąc, rząd zachował kontrolę nawet na terenach okupowanych przez Armię Czerwoną, aż do zamachu stanu w Sofii. 7 września doszło do ataków na więzienia w Silistrze i Plewenie, a więźniów wypuszczono. Sześć osób zginęło podczas rozpędzenia demonstracji górników w Perniku. Pracownicy zakładów tytoniowych w Płowdiwie rozpoczęli strajk, ale planowana demonstracja została udaremniona przez policję. 8 września strajki odbyły się w kilku innych miastach, takich jak Gabrowo i Asenowgrad, a w Sofii strajkujący kolejarze zajęli siedzibę Bułgarskiego Związku Robotniczego
Pomimo strajków Frontowi Ojczyźnianemu nie udało się przejąć kontroli nad krajem. W przededniu zamachu stanu komuniści nie dysponowali w stolicy znaczącymi siłami: około 600 członkami partii, 72 członkami grup bojowych, a od 6 września – 20 partyzantami z oddziału „Sklepy”. Z powodu słabego odzewu na demonstracje konieczne było nawet odwołanie zaplanowanego na 8 września wiecu w Sofii.
Przygotowania do zamachu stanu Przygotowania polityczne