Ryjonos jawajski (Melogale orientalis) – gatunek niewielkiego ssaka drapieżnego z podrodziny Helictidinae w obrębie rodziny łasicowatych (Mustelidae). Długość głowy i tułowia pomiędzy 35 a 40 cm, ogona od 16 do 17 cm, masa ok. 2 kg. Maska białych bądź żółtych plam, futro brązowe na grzbiecie z bledszymi bokami. Występuje endemicznie w Indonezji na wyspach Jawa i Bali. Wiedzie nocny tryb życia. Żyje na ziemi, zręcznie wspina się po drzewach, prawdopodobnie wszystkożerca. Gatunek najmniejszej troski.

Budowa thumb|left|Na głowie ryjonosa jawajskiego widnieją białe znaczenia Długość głowy i tułowia ryjonosa jawajskiego wynosi pomiędzy 35 a 40 cm. Długość ogona wynosi od 16 do 17 cm. Podobną wielkość mają ryjonos borneański i ryjonos birmański. Masa ciała wynosi około 2 kg, nieco więcej niż u ryjonosa piżmowego.

Zwierzę cechuje się długim pyskiem. Głowę zdobi kontrastujące ubarwienie z maską białych bądź żółtych plam, podobnie zresztą jak u pozostałych gatunków ryjonosów, a także niektórych innych łasicowatych. Czaszka jest niewielka. Ciało ryjonosa jawajskiego autorzy opisują jako małe i smukłe. Porasta je futro barwy brązowej na grzbiecie z bledszymi bokami.

Systematyka thumb|left|Do tego samego rodzaju należy ryjonos piżmowy Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1821 roku angielski zoolog Thomas Horsfield, umieszczając nowo opisany takson w rodzaju Gulo i nadając mu epitet gatunkowy orientalis. Opis ukazał się w publikacji Horsfielda zatytułowanej Badania zoologiczne na Jawie i sąsiednich wyspach. Jako miejsce typowe podano Jawę. Horsfield swój opis oparł na zwierzęciu odłowionym przez jednego z jego asystentów, okaz typowy być może znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Rodzaj Gulo (rosomak), kreowany przez Pallasa w 1780, obejmuje obecnie jeden tylko gatunek, mianowicie rosomaka tundrowego. Ryjonos jawajski został natomiast przeniesiony do innego rodzaju Melogale, czyli ryjonos, który wprowadził Isidore Geoffroy Saint-Hilaire w 1831. Rodzaj ten obejmuje jeszcze kilka innych gatunków ryjonosów, takich jak ryjonos borneański, ryjonos piżmowy czy też ryjonos birmański. Należą one do podrodziny Helictidinae, jednej z 8 podrodzin w rodzinie łasicowatych. Jest to jedyny rodzaj w tej podrodzinie. Gatunek niegdyś uważano za podgatunek ryjonosa birmańskiego, zamieszkującego kontynentalną Azję Południowo-Wschodnią. IUCN dostrzega konieczność dalszych badań w tej kwestii, podnosząc znaczne podobieństwo morfologiczne ryjonosów. Podgatunek sundaicus opisał zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego w 1937 roku holenderski teriolog Henri Jacob Victor Sody, nadając mu nazwę Helictis orientalis sundaicus. Opis ukazał się w artykule zatytułowanym Uwagi na temat niektórych ssaków z Sumatry, Jawy, Bali, Buru i Nowej Gwinei, opublikowanym w czasopiśmie „Temminckia”. Miejsce typowe to góra Salak, na wysokości 600 m n.p.m., zachodnia Jawa, Indonezja. Holotyp to czaszka i luźne kości (sygnatura RMNH.MAM.33678.a) oraz skóra (sygnatura RMNH.MAM.33678.b) dorosłego samca ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie; okaz typowy zebrał w październiku 1931 roku Abdul Samat.

Obecnie wyróżnia się 2 podgatunki: mianowicie podgatunek orientalis opisany przez Horsfielda w 1821 i podgatunek sundaicus autorstwa Sody, 1937.

Etymologia Melogale: ‘borsuk’; galeē lub γαλη galē ‘łasica’. orientalis: łac. orientalis ‘wschodni, orientalny’, od oriens, orientis ‘wschód’. sundaicus: Sunda, dawna nazwa zachodniej Jawy, od tamtej pory obejmująca większe zachodnie wyspy Indonezji.

Tryb życia Gatunek ten wiedzie nocny tryb życia. Żyje na ziemi, ale zręcznie wspina się po drzewach, podobnie jak ryjonos borneański. Zwierzę nie przeprowadza migracji. Zdarzało się obserwować jednocześnie więcej niż jednego osobnika, nie wiadomo jednak, jaka relacja łączyła widywane razem zwierzęta.

Długość pokolenia wynosi 5,9 roku. Samica rodzi od jednego do trzech młodych.

Rozmieszczenie geograficzne Zwierzę żyje w Indonezji. Podgatunek typowy zamieszkuje wschód wyspy Jawy i wyspę Bali (nowsze źródła podają w wątpliwość przynależność podgatunkową osobników balijskich), natomiast podgatunek sundaicus zamieszkuje zachód Jawy. Do jakiego gatunku należą osobniki ze środka Jawy, nie jest wiadome. Na Jawie jego zasięg jest rozczłonkowany.

Ekologia Ekologia gatunku nie została dobrze poznana. Wiedza na jego temat pochodzi bowiem w istotnej części z okazów muzealnych, których miejsce znalezienia podpisano po prostu jako Jawa, nie wyszczególniając, z jakiego to konkretnie miejsca rzeczony okaz pochodzi.

Dolna granica zasięgu występowania zwierzęcia to 260 m nad poziomem morza, górna natomiast to 2230 m. Zazwyczaj jednak spotyka się go powyżej 800 m.

Zasiedla lasy, także wtórne, krzaki i tereny trawiaste. Znajdywano osobniki w lasach wiecznie zielonych, ale też w mozaice wtórnego lasu i plantacji gumy czy też upraw. Zamieszkuje w siedliskach zmodyfikowanych działalnością człowieka. Może jednak zależeć od lasów, choć niekoniecznie pierwotnych.

Jest on prawdopodobnie wszystkożerny.

Pasożyty obejmują roztocze Lutrilichus javanicus, apikompleksy Eimeria melogale.

Zagrożenia i ochrona IUCN uznaje ryjonosa jawajskiego za gatunek najmniejszej troski. W 1988, przy pierwszej ocenie, gatunek uznano za niedostatecznie poznany, co podtrzymano w 1990 i 1994. W 1996 klasyfikację zmieniono na gatunek niższego ryzyka / najmniejszej troski, w 2008 wskazano brak wystarczających danych, w kolejnej ocenie opublikowanej w 2016 wrócono (pod nową nazwą) do statusu gatunku najmniejszej troski.

Nie wiadomo, jaki jest trend populacyjny. Niemniej całkowita liczebność populacji wydaje się duża. Nie zdaje się silnie rozczłonkowana. Niemniej fotopułapki napotykały ryjonosy jawajskie rzadziej niż inne ssaki podobnej wielkości.

Ssak ten, formalnie nieobjęty ochroną, zamieszkuje jednak liczne tereny chronione, czego przykładem Park Narodowy Gunung Halimun Salak, Park Narodowy Gunung Ciremai, Park Narodowy Gunung Gede Pangrango.

Niemniej większość indonezyjskich lasów została zniszczona celem rozwoju rolnictwa. Mogą polować nań psy domowe, częste na Jawie i pozostawiane na noc celem odpędzania świń, tym bardziej że ryjonosy zazwyczaj zamieszkują obszary kilka km od siedlisk człowieka. Natomiast polowania na Jawie zdają się mniej nasilone niż w północnej Azji Południowo-Wschodniej. Spotyka się go niemniej na bazarach, zwłaszcza ptasich, często działających niezgodnie z prawem, bywa też łapany przypadkowo podczas polowań na ptaki, a potem sprzedawany jako zwierzę domowe. Regularnie można go nabyć od 2014, ale nie jest tam tak częstym towarem jak łaskun palmowy. Amatorzy wiwerowatych zrzeszający się w kluby zwane cinta musang nie gardzą również i innymi niewielkimi drapieżnymi, jak ryjonosy.

Uwagi

Przypisy 19. Javan Ferret-badger, s. 635, w:

8. Wolverine, s. 627–628, w: 17. Bornean Ferret-badger, s. 635, w: 18. Small Toothed Ferret-badger, s. 635, w: 20. Large Toothed Ferret-badger, s. 635–636, w:

Systematyka i nazwy polskie za:

Bibliografia

Kategoria:Łasicowate Kategoria:Ssaki Azji Kategoria:Fauna endemiczna Indonezji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1821 roku Kategoria:Taksony opisane przez Thomasa Horsfielda