mały|Żydzi z Zakarpacia (ówcześnie części Węgier) podczas selekcji na rampie obozu zagłady Auschwitz-Birkenau Zagłada Żydów na Węgrzech – wywłaszczenia, deportacje i systematyczne mordy na ludności żydowskiej Węgier, która miała miejsce głównie od rozpoczęcia niemieckiej okupacji Węgier w marcu 1944 r. Zbrodnie na Żydach węgierskich miały jednak miejsce już wcześniej – jedną z nich była masakra w Nowym Sadzie w 1942 r., podczas której zamordowano większość Żydów żyjących w Nowym Sadzie i południowo-wschodniej Baczce.
W momencie niemieckiej inwazji na Węgrzech żyła społeczność żydowska licząca ok. 825 000 osóbR. L. Braham, The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary, t. 1, Columbia University Press, New York, s. 88, ISBN 978-0880337113., największa w Europie i dodatkowo powiększona za sprawą ucieczek Żydów z innych krajów na teren, który dotąd był względnie bezpieczny. Premier Węgier Miklós Kállay nie zgadzał się na masową deportację i eksterminację ŻydówW. Felczak, Historia Węgier, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 352.. Obawiając się, że Węgry zechcą zawrzeć pokój z aliantami (co dyplomata potajemnie uczynił we wrześniu 1943), Adolf Hitler wydał rozkaz zajęcia WęgierR. L. Braham, The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary, t. 1, Columbia University Press, New York, s. 434, ISBN 978-0880337113.. Nowe ograniczenia wobec Żydów wprowadzono wkrótce po rozpoczęciu niemieckiej okupacji w dniu 19 marca 1944. Wtedy też do Budapesztu przybyło Sonderkommando dowodzone przez Adolfa Eichmanna, którego zadaniem był nadzór nad deportacjami Żydów do obozu w Auschwitz. Między 15 maja a 9 lipca 1944 r. deportowano ponad 434 000 Żydów. Większość z nich trafiła do Auschwitz, gdzie około 80% zostało zamordowanych w komorach gazowych natychmiast po przybyciu. Sprawne przeprowadzenie deportacji było możliwe dzięki ścisłej współpracy między władzami węgierskimi i niemieckimiCh. Gerlach, The Extermination of the European Jews, Cambridge University Press, Cambridge 2016, s. 114, 368..
Naciski dyplomatyczne i bombardowanie Budapesztu przez aliantów skłoniły Miklósa Horthyego, regenta Węgier, do wydania 7 lipca rozkazu wstrzymania deportacji. Kiedy 9 lipca deportacje zostały faktycznie przerwane, niemal cała społeczność żydowska na Węgrzech, poza Budapesztem, została już wymordowanaA. Kershaw, Misja Wallenberga. Pojedynek z Eichmannem o życie 100 000 Żydów, Znak Litera Nova, Kraków 2011, s. 66.. Masowe deportacje węgierskich Żydów były najkrwawszym rozdziałem Zagłady Żydów po 1942 rokuCh. Gerlach, The Extermination of the European Jews, Cambridge University Press, Cambridge 2013, s. 103.. Miała miejsce, gdy II wojna światowa wydawała się dobiegać końca, a światowi przywódcy wiedzieli od jakiegoś czasu, że Żydzi są mordowani w komorach gazowychA. Kershaw, Misja Wallenberga. Pojedynek z Eichmannem o życie 100 000 Żydów, Znak Litera Nova, Kraków 2011, s. 48–49.. Wywłaszczenie żydowskiego mienia rząd węgierski postrzegał jako korzystne z gospodarczego punktu widzenia, a zmuszanie Żydów do pracy przymusowej sprawiało, że nie było konieczności wysyłania do pracy etnicznych Węgrów. Żydzi węgierscy, którzy przeżyli selekcję, byli zmuszani do pracy w budownictwie i przemyśle w ramach ostatniej desperackiej próby zwiększenia produkcji samolotów myśliwskich przez III Rzeszę.
Po tym, gdy w październiku 1944 r. regent Horthy został zmuszony do zrzeczenia się stanowiska i przekazania władzy w ręce faszystowskiej węgierskiej partii strzałokrzyżowców, nowy rząd Ferenca Szálasiego rozpętał nową kampanię terroru wymierzoną w Żydów. 30-50 tys. Żydów wypędzono z domów i popędzono na zachód w marszach śmierci; ci, którzy nie zginęli po drodze, byli zmuszani do morderczej pracy przy budowaniu umocnień Wiednia. W dwóch gettach w Budapeszcie uwięziono kilkadziesiąt tysięcy osób. Bojówki strzałokrzyżowców dopuszczały się morderstw na Żydach – nad brzegiem Dunaju oraz bezpośrednio na terenie gett – do ostatnich dni przed opanowaniem Budapesztu przez Armię Czerwoną.
W latach 1941–1945 zginęło łącznie ponad 550-564 tys. węgierskich ŻydówR. L. Braham, The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary, t. II, Columbia University Press, New York 2016, s. 1507–1509 ISBN 978-0880337113., w tym niemalże cała społeczność żydowska żyjąca poza Budapesztem. Zagładę przeżyło ok. 250-255 tys.
Żydzi na Węgrzech Według spisu powszechnego z 1941 roku populacja Węgier wynosiła 14 683 323 osoby. Spośród nich 725 005 uważało się za Żydów (4,94%), a kolejne 100 000, chociaż nie byli wyznawcami judaizmu, zaliczono do Żydów na mocy tzw. drugiego prawa żydowskiego, uznającego za Żydów każdego, kto miał przynajmniej dwóch żydowskich dziadków. Z tej liczby ponad 400 000 osób mieszkało na terytorium Węgier potrianońskich, a kolejne 324 000 na terenach anektowanych przez Węgry od 1938 roku: w odebranym Rumunii północnym Siedmiogrodzie (164 000), na ziemiach tzw. Górnych Węgier odebranych Czechosłowacji (146 000), na Zakarpaciu (78 000) oraz w Baczce i innych obszarach Jugosławii (14 000). Większość węgierskich Żydów była niemal całkowicie zasymilowana, posługiwała się na co dzień językiem węgierskim i uważała się za część narodu węgierskiegoA. Kershaw, Misja Wallenberga. Pojedynek z Eichmannem o życie 100 000 Żydów, Znak Litera Nova, Kraków 2011, s. 24–25..
Ustawy antyżydowskie (1938–1942) Począwszy od 1938 roku, Węgry pod rządami Miklósa Horthyego wprowadziły szereg ustaw antyżydowskich na wzór niemieckich ustaw norymberskich.
„Pierwsze prawo żydowskie” (29 maja 1938 r.) ograniczyło liczbę Żydów w każdym przedsiębiorstwie handlowym, w prasie, wśród lekarzy, inżynierów i prawników do dwudziestu procent „Drugie prawo żydowskie” (5 maja 1939 r.) po raz pierwszy zdefiniowało Żydów pod względem rasowym: osoby, których dwoje, troje lub czworo dziadków urodziło się w rodzinach żydowskich, uznawano za Żydów „Trzecie prawo żydowskie” (8 sierpnia 1941 r.) zabraniało małżeństw mieszanych i penalizowało stosunki seksualne między Żydami i nie-Żydami „Czwarte prawo żydowskie” (6 września 1942 r.) zabraniało Żydom posiadania i nabywania ziemi na wsi oraz wzywało do konfiskaty pozostałego mienia żydowskiego
Zatrudnienie Żydów w administracji rządowej na jakimkolwiek szczeblu zostało zabronione. Nie mogli oni być redaktorami gazet, a wśród aktorów teatralnych i filmowych, lekarzy, prawników i inżynierów odsetek Żydów został odgórnie ograniczony do sześciu procent. Prywatnym firmom zakazano zatrudniania więcej niż 12% Żydów. 250 000 węgierskich Żydów straciło dochody. Większość z nich straciła również prawo głosuRed. Braham, Randolph L., A Magyarországi Holokauszt Földrajzi Enciklopediája, Park Publishing, Budapest 2007, ISBN 9789635307388..
Okupacja niemiecka Inwazja 18 marca 1944 roku Adolf Hitler wezwał Horthyego na konferencję w Austrii, gdzie zażądał większej uległości ze strony Węgier. Horthy stawiał opór, ale jego wysiłki okazały się bezowocne. Podczas jego pobytu na konferencji do Budapesztu wjechały niemieckie czołgi, a 23 marca utworzono rząd, na czele którego stanął Döme Sztójay. Jednym z jego pierwszych posunięć było zalegalizowanie faszystowskiej partii strzałokrzyżowców.
Stanowiska sekretarzy stanu w węgierskim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych objęli węgierscy nacjonaliści i , obaj znani ze skrajnej wrogości wobec Żydów. Ich gorliwa współpraca z Eichmannem pozwoliła w bardzo szybkim tempie przeprowadzić plan eksterminacji węgierskich ŻydówA. Kershaw, Misja Wallenberga. Pojedynek z Eichmannem o życie 100 000 Żydów, Znak Litera Nova, Kraków 2011, s. 32–34..
Adolf Eichmann SS- Obersturmbannführer Adolf Eichmann, wysłany na Węgry w celu nadzorowania deportacji, ulokował swój sztab w hotelu Majestic w Budapeszcie. Tydzień po swoim przybyciu do Budapesztu spotkał się z Endrem i Bakym, którzy przedstawili mu koncepcję błyskawicznego wywiezienia do obozów zagłady 100 tys. Żydów przybyłych na Węgry m.in. z ziem słowackich. Na żądanie Eichmanna Baky i Endre wystąpili do komendanta węgierskiej żandarmerii o wystosowanie oficjalnej prośby o deportację Żydów. Komendant żandarmerii, , również był zagorzałym antysemitą i poparł plan natychmiastowego rozpoczęcia wywózek.
5 kwietnia Żydzi węgierscy zostali zobowiązani do noszenia gwiazd Dawida o szerokości 15 centymetrówA. Kershaw, Misja Wallenberga. Pojedynek z Eichmannem o życie 100 000 Żydów, Znak Litera Nova, Kraków 2011, s. 36–38.. W Budapeszcie zamknięto wszystkie synagogi. Rudolf Höss, pierwszy komendant Auschwitz, powrócił do obozu między 8 maja a 29 lipca 1944 roku jako dowódca miejscowego garnizonu SS, aby nadzorować eksterminację węgierskich Żydów. W rezultacie Niemcy nazwali te mordy Aktion Höss („Operacja Höss”).
Deportacje do Auschwitz Pierwsze transporty Pierwszy transport Żydów odjechał z Budapesztu 29 kwietnia 1944 r., przewożąc 1800 mężczyzn i kobiet w wieku 16–50 lat, uznanych za zdolnych do pracy. Drugi pociąg odjechał z Topolyi 30 kwietnia, przewożąc 2000 osób. Po selekcji w obozie pozostało 616 kobiet (numery 76385–76459 i 80000–80540) i 486 mężczyzn (numery 186645–187130), wybranych do pracy. 2698 osób zamordowano w komorach gazowych natychmiast po przybyciu.
Masowe wywózki mały|lewo|Żydzi węgierscy przybywający do Auschwitz Masowe wywózki Żydów do Auschwitz-Birkenau, organizowane przez Eichmanna i realizowane przy współudziale węgierskiej żandarmerii, zaczęły się 14 maja 1944 r. Pierwsze trzy pociągi, każdy składający się z 40–50 wagonów, dotarły do Auschwitz 16 maja. Po rozładowaniu dobytku deportowanych ustawiono w rzędy po pięć osób, a następnie prowadzono do krematoriów. Według Danuty Czech, od tej nocy dym unosił się z kominów krematoriów. W pierwszej kolejności deportowano Żydów mieszkających na węgierskiej prowincji, osadzeni bezpośrednio przed wywózką w obozach lub zamkniętych strefach.
Od 3 czerwca ogrodzenie elektryczne w Auschwitz-Birkenau było włączone w ciągu dnia, a nie tylko w nocy, z powodu prób ucieczki Żydów węgierskich. Obozowy ruch oporu w Auschwitz doniósł 15 lipca, że po 13 czerwca nastąpiła kilkudniowa przerwa w transportach i że między 16 a 13 czerwca do obozu przybyło, w 113 pociągach, ponad 300 000 Żydów z Węgier. Jak zeznawał na swoim procesie Rudolf Höss, obóz nie był przygotowany na przyjazd takiej liczby więźniów i musiał on udać się do Budapesztu, aby zreorganizować transporty, tak aby dwa lub trzy pociągi kursowały naprzemiennie. W sumie miało być użytych 111 pociągów. Według Hössa, Heinrich Himmler, szef SS, chciał przyspieszyć deportacje.
Do 9 lipca 1944 roku, według komendanta węgierskiej żandarmerii László Ferenczego, deportowano 434 351 Żydów w 147 pociągach. Według Edmunda Veesenmayera, pełnomocnika Rzeszy na Węgrzech, liczba ta wynosiła 437 402 osoby. Około 320 tys.-330 tys. zginęło w komorach gazowychW. Felczak, Historia Węgier, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 356–357., co oznaczało, że około 80% deportowanych zostało zagazowanych natychmiast po przybyciu. Ponieważ krematoria nie były w stanie pomieścić takiej liczby zwłok, kopano doły, w których palono ciała. Po wojnie odnaleziono zdjęcia wykonane w Auschwitz, przedstawiające przybycie węgierskich Żydów do obozu.
Selekcja Te 20% Żydów, którzy nie zostali uśmierceni natychmiast, było wykorzystywanych jako niewolnicza siła robocza lub do eksperymentów pseudomedycznych. 22 maja i ponownie 29 maja po selekcji zachowano przy życiu 2000 osób. 28 maja 963 osoby przeniesiono z Auschwitz I do Mauthausen, a 5 czerwca 2000 osób wysłano do Buchenwaldu. Następnego dnia węgierscy więźniowie z numerami serii A zostali przeniesieni do Auschwitz III, obozu pracy dla IG Farben, a kolejne 2000 osób wysłano tego dnia i 13 czerwca do Mauthausen.