mały|Szesnastowieczna ikona Mądrości Bożej, przestawionej jako tronujący anioł, przed którą stoją Maryja i Jan Chrzciciel (analogia do Deesis) Mądrość Boża (gr. Ἁγία Σοφία, transkr. Hagia Sophia, łac. Sancta Sapientia, Divina Sapientia) – pojęcie w teologii chrześcijańskiej, żeńska personifikacja Boskiej mądrości lub (rzadziej) żeńskiego aspektu Boga; najczęściej interpretowane jako określenie Syna Bożego.
Teologia Stary Testament Źródła tego określenia są starotestamentalne. W Księdze Mądrości i Mądrości Syracha występuje postać, zwana we współczesnej egzegezie Panią Mądrością (ang. Lady Wisdom), która istniała « przed założeniem świata » i współpracowała przy jego stwarzaniu. Słowa odnoszące się do Mądrości, zarówno po hebrajsku (חכמות, ḥoḵma), jak i po grecku (σοφία, sophia), są rodzaju żeńskiego. W Księdze Mądrości autor, utożsamiający się z archetypicznym mędrcem, królem Salomonem mówi o swoim zakochaniu się w Mądrości w terminach miłości małżeńskiej: Tęm umiłował i szukałem jej od młodości mojej, i starałem się wziąć ją sobie za oblubienicę, i stałem się miłośnikiem cudności jej (Mdr 8, 2). Sformułowanie « wziąć ją sobie » (gr. ἀγάγεσθαι ἐμαυτῷ) są aluzją do zwyczaju przyprowadzania panny młodej w czasie obrzędów weselnych.
Chrześcijaństwo Mądrość jako tytuł Chrystusa mały|Antyfona O Sapientia w czternastowiecznym rękopiśmiennym antyfonarzu według obrządku dominikańskiego Chrześcijańska identyfikacja Pani Mądrości z Chrystusem opiera się przede wszystkim na fragmencie z I listu do Koryntian, w którym Paweł pisze, że głosi Chrystusa, który jest « mocą i mądrością Bożą », Χριστὸν θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν (1 Kor 1, 24). Tytułu tego używają również Ojcowie Kościoła, choć częściej używanym i standardowym określeniem stał się raczej Logos.
W obrządku rzymskim na siedem ostatnich dni przed wigilią Bożego Narodzenia przewidziane są specjalne Wielkie Antyfony, z których każda zwraca się do Chrystusa jednym z tytułów mesjańskich. Pierwsza z nich, śpiewana 17 grudnia, to antyfona O Sapientia (« o Mądrości »). Polskim przekładem tej antyfony jest pierwsza zwrotka pieśni Mądrości, która z ust Bożych wypływasz.mały|Mądrość wybudowała sobie dom (ikona nowogrodzka z 1548)
Mądrość jako tytuł Ducha Świętego Niektórzy Ojcowie Kościoła, poczynając od Ireneusza z Lyonu, odnosili tytuł Mądrości do Ducha Świętego. Słowo oznaczające „ducha” jest rodzaju żeńskiego zarówno po hebrajsku (רוּחַ, rūaḥ), jak i po syryjsku, podobnie jak termin „mądrość”, co zapewne odegrało istotną rolę w syntezie tych dwóch pojęć. Z kolei podstawowym znaczeniem terminu, użytego w Księdze Rodzaju (1, 2) dla wyrażenia « unoszenia się » Ducha Bożego nad wodami jest zachowanie samic ptaków, które krążą nad młodymi w celu ich ochrony.
Mądrość jako wyraz żeńskiego aspektu Boga W teologii i duchowości, szczególnie współczesnej, Mądrość Boża jest nierzadko postrzegana jako żeński aspekt Boga, czy zachęta do odważania się przez kobiety na wykonywanie ról, które w określonych społecznościach są uważane za właściwe raczej jedynie dla mężczyzn.
Historia sztuki Kościół Mądrości Bożej, poświęcony pod tym wezwaniem – ogólnie zrozumiałym dla ówczesnych jako tytuł Chrystusa – po raz pierwszy za Konstancjusza II w 360, a powtórnie po przebudowie przez Justyniana w 537, był najważniejszą świątynią Konstantynopola. Wśród innych kościołów o tym wezwaniu można dla przykładu wymienić sobór Mądrości Bożej w Nowogrodzie Wielkim, sobór sofijski w Kijowie (oba z połowy XI wieku), kościoły Mądrości Bożej w Padwie (w obecnej postaci z XII wieku), w Benewencie (z VIII wieku, kilkakrotnie przebudowany) oraz cerkiew Mądrości Bożej w Warszawie (XXI wiek).
Od XIII wieku w Bizancjum pojawiają się ikony, określane zwykle jako Mądrość zbudowała sobie dom (cs. Премудрость созда Себѣ домъ), w którym słowa z Księgi Przysłów (9, 1) odnosi się do wcielenia Chrystusa, a « domem Mądrości » jest Maryja. Jako pierwszy taką interpretację przedstawił Leon Wielki. Do tego samego rozdziału Księgi Przysłów odnoszą się przedstawienia Uczty Mądrości, opierające się między innymi na śpiewanym podczas bizantyjskiej jutrzni Wielkiego Czwartku kanonie Kosmy z Maiumy, w którym opis z Księgi Przysłów odnosi się do eucharystii. mały|Stworzenie człowieka (fresk Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej, ok. 1511) Od XV wieku na Rusi, poczynając od Nowogrodu Wielkiego, spotyka się typ ikon, zwany Sophia Mądrość Boża (cs. Софїя Премудрость Божїя) w których Chrystus przedstawiony jest pod postacią anioła (« anioł wielkiej rady », Iz 9, 6). Mozaika Chrystusa–Mądrości Bożej znajduje się w cerkwi Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego we Lwowie. mały|Alegoria Bożej Mądrości (Andrea Sacchi, ok. 1630) Żeńską postać, która na fresku Michała Anioła Stworzenie Człowieka na suficie Kaplicy Sykstyńskiej towarzyszy Bogu, odczytuje się nierzadko jako Mądrość Bożą, choć istnieją też inne (dawniejsze) interpretacje (Ewa, Maryja, Szechina). Natomiast fresk Andrei Sacchiego w w Rzymie przedstawia Mądrość Bożą jako postać alegoryczną: tronująca Mądrość otoczona jest jedenastoma innymi postaciami żeńskimi, odpowiadającymi poszczególnym jej atrybutom, takim jak wieczność, słodycz, bystrość, czy piękno.
Inne interpretacje W tradycyjnej liturgii rzymskiej lekcję z Księgi Przysłów (8, 22–35) Dominus possedit me in initio viarum suarum... (« Pan posiadł mnie na początku dróg swoich... ») czyta się w święta Niepokalanego Poczęcia (8 XII) oraz Narodzenia NMP (8 IX), słowa odnoszące się do Mądrości Bożej stosując w ten sposób do Maryi.
W teologii prawosławnej intensywnie dyskutowanym problemem jest ortodoksyjność , zbiorczego określenia powiązanych, ale nieidentycznych systemów teologicznych, w których « Mądrość » określa się niekoniecznie jako aspekt czy określenie Syna Bożego, a jako (między innymi) « istotę Bożą », « czwartą hipostazę Trójcy Swiętej ». Czasami tę « czwartą hipostazę » identyfikowano z Maryją; oddawanie boskiej czci Maryi jest w głównych nurtach chrześcijaństwa określane jako herezja kollyrydianizmu lub mariolatrii. Sofiologia została w prawosławiu potępiona jako herezja, jednak czasami argumentuje się, że tezy, stanowiące podstawę potępienia, zostały zrozumiane niewłaściwie.
Przypisy
Kategoria:Teologia chrześcijańska Kategoria:Historia sztuki Kategoria:Ikony