Semafory w Polsce można podzielić na kilka rodzajów.
Rodzaje semaforów Semafory półsamoczynne i kształtowe Semafory te są obsługiwane przez pracownika nastawni, służące do zezwalania lub zakazywania wjazdu, wyjazdu, bądź przejazdu przez stację. Używane są także na posterunkach odstępowych, zwiększających przepustowość szlaku. W Polsce są one oznaczane słupem pomalowanym w czerwone i białe pasy, bądź pasem czerwono-biało-czerwonej blachy na słupie semafora lub nad głowicą semafora jeśli znajduje się on na bramkowej konstrukcji wsporczej (jak na zdjęciach). W przypadku zastosowania semaforów półsamoczynnych pracownik ustawia sygnał zezwalający, który pod wpływem przejazdu pociągu samoczynnie zmienia się na sygnał „Stój” – dotyczy to przeważającej większości semaforów świetlnych i niektórych kształtowych (z tzw. sprzęgłem sygnałowym), natomiast w semaforach kształtowych bez sprzęgła pracownik po przejeździe pociągu musi sam zmienić sygnał na „Stój”. Minięcie semafora wskazującego sygnał S 1 „Stój” jest zabronione, chyba że maszynista otrzyma odpowiedni rozkaz pisemny od dyżurnego ruchu (może on także zostać przekazany środkami łączności), zostanie podany sygnał zastępczyPrzepisy sygnalizacji E1 § 3.2.3., albo jest to sygnał podany przez semafor blokady samoczynnej.
Semafory samoczynne Semafory samoczynne są sterowane przez urządzenia samoczynnej blokady liniowej. W Polsce takie semafory mają słupy pomalowane na biało. Semafory samoczynne w przeciwieństwie do półsamoczynnych można pominąć pomimo wyświetlanego sygnału S 1 „Stój”, po zatrzymaniu się wznowić jazdę z prędkością do , o ile w zasięgu wzroku za semaforem nie ma przeszkody uniemożliwiającej dalszą jazdę oraz aby móc natychmiast zatrzymać się w razie nagłego zauważenia przeszkodyPrzepisy sygnalizacji E1 § 3.2.2.. Jeżeli na semaforze SBL znajduje się wskaźnik (kwadratowa czarna tablica ustawiona po przekątnej pionowo, a na niej biała litera „T” wykonana z materiałów odblaskowych – stosowany na wzniesieniach ponad 6‰Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie ogólnych warunków prowadzenia ruchu kolejowego i sygnalizacji (, t.j.: ), Dział II, Rozdział 15: Wskaźniki, pkt. 19.) to maszynista ciężkiego pociągu towarowego może minąć ten semafor bez zatrzymania z prędkością nie większą niż (dawniej ) tak regulując prędkość, aby mógł w każdej chwili zatrzymać pociąg w razie zauważenia przeszkody do dalszej jazdy. Analogicznie jak przy sygnale „Stój” należy postąpić, kiedy sygnał jest wątpliwy (niepewny) albo kiedy brak sygnału (semafor nieoświetlony)Przepisy sygnalizacji E1 § 15 ust. 7. Wskaźnik ..
Ustawienie semaforów mały|upright|Czterokomorowy semafor wyjazdowy ze stacji Maków Podhalański, podający sygnał S 1 Semafory można skategoryzować jako: wjazdowe (A) i wyjazdowe (B) (czasem również wyjazdowe grupowe C jak na stacji Warszawa Falenica)Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II § 4.10.. W obrębie stacji semafor ustawiony jest po prawej stronie toru do którego się odnosi, patrząc w kierunku jazdy.
centruj|Ustawianie semaforów na stacji
centruj|Ustawianie semaforów na szlaku jednotorowym
Na szlaku dwutorowym semafory ustawia się po prawej stronie dla toru prawego oraz po lewej dla toru lewegoPrzepisy sygnalizacji E1 § 3.2.5.b.. Tradycyjnie lewy tor nazywany był „niewłaściwym”, obecnie obowiązuje nazwa „przeciwny do kierunku zasadniczego”.
centruj|Ustawianie semaforów na szlaku dwutorowym
Dla linii wielotorowych semafory ustawia się po lewej stronie dla skrajnego lewego toru, a we wszystkich innych przypadkach po prawej stronie toru (dla prawego skrajnego toru linii oraz dla nieskrajnych torów)Przepisy sygnalizacji E1 § 3.2.5.c.. W przypadku zbliżenia na szlaku torów różnych linii (odległość od osi torów mniejsza niż w poziomie i mniej niż różnicy poziomów) traktuje się je łącznie, tzn. semafory po stronie lewej ustawia się tylko dla lewego skrajnego toru danej grupy torów. Powyższe zasady odnoszą się także do wszystkich innych sygnalizatorów pociągowych w ruchu kolejowymPrzepisy sygnalizacji E1 § 3.2.5.d..
centruj|Ustawianie semaforów na szlaku trzy- i wielotorowym
Jeżeli sygnalizator musi zostać umieszczony w innym miejscu niż jest to wymagane, wówczas w miejscu gdzie powinien stać, stosuje się wskaźnik (kwadratowa biała tablica z czarnym trójkątem zwróconym ostrzem w kierunku sygnalizatora)Przepisy sygnalizacji E1 § 3.2.5. lub buduje się bramki, na których umieszcza się jedną lub kilka głowic semaforówWytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II § 5.3.2..
mały|Bramka z głowicami semaforów
W odległości drogi hamowania przed semaforami wjazdowymi i odstępowymi obsługiwanymi, niektórymi wyjazdowymi oraz dawniej osłonnymi, ustawia się tarcze ostrzegawcze. Tarcz ostrzegawczych nie ustawia się jeśli szlak przed stacją jest wyposażony w SBLPrzepisy sygnalizacji E1 § 5.. Jeśli semafor nie jest widoczny z wymaganej odległości, dodatkowo ustawia się sygnalizatory powtarzające. Powtarzaczy nie stawia się przed semaforami SBLPrzepisy sygnalizacji E1 § 4. – w zamian stosuje się wskaźnik W 11a (zawsze cztery kolejno po sobie następujące prostokątne lub kwadratowe białe tablice odpowiednio: z czterema, trzema, dwoma i jednym czarnymi pasami, wznoszącymi się ukośnie z lewa na prawo; pasy czarne na tablicach prostokątnych maluje się pod kątem 30°, a na tablicach kwadratowych – pod kątem 45°.
Sygnały na semaforach w Polsce Semafory kształtowe
Semafory kształtowe to starszy typ semaforów, zaopatrzony w jedno lub więcej ramion umieszczonych na wysokim słupie, których wychylenie wskazuje dozwoloną prędkość. W Polsce semafory kształtowe mają jedno lub dwa ramiona, malowane na biało z czerwoną obwódką (lub, dla zwiększenia widoczności, czerwono z białą obwódką) od strony szlaku i na biało-czarno od przeciwnej. Listwa znajdująca się na semaforze, mająca za zadanie informować maszynistę o zbliżaniu się do semafora kształtowego, malowana jest w biało-czerwone pasy z tym, że czerwony pas zawsze musi być w środku. Aby nastawienie semafora można było rozpoznać także w nocy, wprowadzono latarnie z kolorowymi przesłonami, które sprzężone z ramieniem semafora, zapalane w porze nocnej, pokazują także w ciemności jak ustawione są ramionaPrzepisy sygnalizacji E1 § 3.1..
Współczesne Sygnały na semaforach kształtowych (dzienne i nocne)http://web.archive.org/web/20161130111730/http://www.plk-sa.pl/files/public/user_upload/pdf/Akty_prawne_i_przepisy/Instrukcje/Wydruk/Ie-1_od_11.12.2016.pdf 100pxSr1 Stój 100pxSr2 Wolna droga z największą dozwoloną prędkością 100pxSr3 Wolna droga ze zmniejszoną prędkością
Historyczne
Semafory trzyramienne Do lat 50. w Polsce stosowano również semafory trzyramienne. Było to związane z inną zasadą nadawania sygnałów semaforowych, w którym to istotną rolę pełniło informowanie maszynisty o kierunku ruchu pociągu, wobec czego musiał on samodzielnie dostosować prędkość. Obecne semafory podają gotową informację o prędkości, więc system ten został wycofany. Dodatkową różnicą w tamtych czasach było niewystępowanie pomarańczowej latarni na semaforowych masztach, gdyż była zarezerwowana ona jedynie dla tarcz ostrzegawczych. Zamiast niej stosowano kolejne latarnie zielone. Stwarzało to jednak niebezpieczeństwo, w razie wypalenia się jednej z nich, z powodu większej możliwości pomyłki z innym sygnałem. Sygnały na semaforach kształtowych (dzienne i nocne) 100pxS 1 Stój 100pxS 2 Wolna droga 100pxS 3 Wolna droga ze zmniejszoną prędkością 100pxS 4 Wolna droga ze zmniejszoną prędkością w innym kierunku niż S 3
Semafory świetlne mały|Semafory świetlne przystanku Warszawa Aleje Jerozolimskie mały|Głowica semafora z pomarańczowym pasem świetlnym (wygaszonym) thumb|Dwie głowice semaforowe na wspólnym słupie z wygaszonymi wskaźnikami W 24 mały|upright|Semafor z pomarańczowym pasem świetlnym (wygaszonym) oraz wskaźnikami W 6a i W 21
W Polsce semafory świetlne mają zazwyczaj od dwóch do pięciu lamp. Wyjątkowo spotyka się semafory z sześcioma lampami lub jedną. Niektóre semafory posiadają dodatkowo zielony lub pomarańczowy pas świetlny umieszczony pod głowicą. Pasy świetlne pozwalają na zwiększenie prędkości pociągu na pierwszej drodze jazdy do (pomarańczowy) lub (zielony), w porównaniu do (brak pasa świetlnego)Przepisy sygnalizacji E1 § 3.2.Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II § 4 rys.2.. Semafor świetlny składa się z umieszczonej na maszcie głowicy, w której znajdują się komory kolorowych świateł. Określona liczba, rodzaj i ustawienie zapalonych lamp tworzy określony sygnał. Na obwodzie zewnętrznych soczewek semaforów znajdują się sektory, które odchylają strumień światła o kąt 55 stopni, dzięki czemu maszynista w pojeździe trakcyjnym stojącym blisko sygnalizatora jest w stanie rozpoznać, które lampy emitują światło.
Semafory świetlne różnią się od pozostałych kolejowych sygnalizatorów świetlnych specyficznym malowaniem masztu. Maszty semaforów samoczynnych (semaforów SBL) pomalowane są na biało, półsamoczynnych i kształtowych w czerwono-białe pasy (gdzie zawsze zaczyna się od pasa koloru czerwonego), zaś maszty pozostałych sygnalizatorów malowane są na szaro (tarcze manewrowe, tarcze ostrzegawcze, powtarzacze) bądź w czarno-białe pasy (tarcze przejazdowe).
W roku 2024 rozpoczęto prace nad wprowadzeniem diod elektroluminescencyjnych w miejsce żarówek.
Niekiedy na masztach semaforów montuje się dodatkowe wskaźniki. Semafory (podobnie jak inne sygnalizatory świetlne) mogą mieć głowicę zamocowaną bezpośrednio na maszcie lub na specjalnym wysięgu, tak aby zbliżyć semafor (w poziomie) do osi toru.
Semafory zasilane są napięciem AC, które jest przetwarzane w transformatorach zasilających na napięcie i doprowadzane do głowicy sygnalizatora. Dodatkowo, w celu zapobiegnięcia powstania fałszywych sygnałów przy jednym zwarciu żył kabla, obwód światła czerwonego powinien mieć dołączony oddzielny transformator zasilający. Pozostałe światła są zasilane ze wspólnego transformatora grupowego. Światła zezwalające na jazdę oraz światła sygnałów zastępczych mają oddzielne zasilacze grupowe.
Zasilanie żarówek wyświetlających sygnały jest realizowane napięciem AC. Żarówki w sygnalizatorach mają moc . Każda komora sygnałowa w semaforze zaopatrzona jest w oddzielny transformator dla każdej żarówki, który przetwarza doprowadzone napięcie.
Komory świetlne: niebieska w tarczach manewrowych pomarańczowa w tarczach ostrzegawczych biała w powtarzaczach wyposażone są dodatkowo w żarówki rezerwowe o mniejszej mocy, aby w razie przepalenia głównej żarówki rezerwowa mogła kontynuować jej zadanie do czasu wymiany żarówki głównej.
Semafory półsamoczynne Semafory półsamoczynne mają układ komór dostosowany do planowanych prędkości i potrzeb ruchowych na stacjiWytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II § 4.8.. Semafory wjazdowe stacji są najczęściej pięciokomorowe o układzie świateł (od góry) zielony, pomarańczowy, czerwony, pomarańczowy, matowobiałyWytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II § 4.9 rys. 2a.. Semafory takie są stosowane również jako wyjazdowe, jeśli szlak za stacją jest wyposażony w SBL. W przypadku gdy istnieje możliwość przejazdu z prędkością większą niż (np. zezwala na to konstrukcja zwrotnic za semaforem) semafory tego typu wzbogaca się o zielony, pomarańczowy lub oba pasy świetlne, a nawet wyposaża się we wskaźnik podający dopuszczalną prędkość nie dającą się wyświetlić za pomocą sygnałów semafora. Jeśli na stacji nie prowadzi się manewrów a ruch na jej terenie jest niewielki to niektóre semafory pozbawione są możliwości wyświetlenia sygnału jazda manewrowa dozwolona (np. na mijankach), a dawniej całkowicie pozbawione komory światła matowobiałego.
Logika informacji przekazywanych przez semafor jest następująca: