Powałowie – ród rycerski z okresu monarchii wczesnopiastowskiej (XI–XII w.), prawdopodobnie pochodzenia germańskiego.
Liczni członkowie tego rodu pełnili w swej historii wysokie urzędy w Polsce piastowskiej, z których najwcześniejszy przypada Wojsławowi, komesowi wrocławskiemu i stolnikowi Władysława Hermana, który był również piastunem Bolesława KrzywoustegoStanisław Kozierowski, Pierwotne osiedlanie pojezierza Gopła, Poznań 1922, s. 3–25..
Posiadali liczne włości położone pod Płockiem, na południu ziemi mazowieckiej i na Kujawach. Część z nich Dobiechna, wdowa po Wojsławie, przeznaczyła na fundację kościoła N.M.P. na przedmieściach Płocka. Synowie Wojsława Janusz i Trojan uposażyli konwent Kanoników regularnych w Trzemesznie.
Pochodzenie Wielokrotnie powtarzające się imiona pochodzenia germańskiego takie jak Olt, Gedko (Gedeon), Wydżga (Wittgo), Trojan oraz Sasin wskazują na germańskie pochodzenie rodu Powałów (Sasin oznacza osobę pochodzącą z Saksonii). Zgodnie z poglądem prof. Władysława Semkowicza, Wojsław był krewnym palatyna Sieciecha (którego Gall Anonim nazywa consaguineus Sieciecha), majordoma księcia Władysława HermanaWładysław Semkowicz, Ród Powałów, Sprawozdanie z czynności i posiedzień Akademii Umiejętności w Krakowie, 1914, Tom XIX, nr 3, s. 19–20..
Historia Za najdawniejszego protoplastę rodu Powałów można uznać Wydżgę (Witigę), którego spotykamy w roku 1071 w Miśni, wśród możnych polskich otaczających Bolesława Śmiałego. W tym samym czasie pojawia się również duchowny o imieniu Getto (w źródłach także Getco), który najpewniej był Getkiem i prawdopodobnie również należał do tego rodu.
Najstarszym ze źródeł znanym członkiem rodu Powałów był jednak Wojsław, stolnik Władysława Hermana i opiekun młodego Bolesława Krzywoustego. Wojsław był właścicielem wielu majątków położonych pod Płockiem i na Kujawach. Po jego śmierci wdowa Dobiechna część tych ziem przeznaczyła na fundację kościoła Najświętszej Marii Panny na przedmieściu płockim, dokąd sprowadziła Kanoników Regularnych. Gall Anonim określa Wojsława jako krewnego (consanguineus) Sieciecha, potężnego majordoma Władysława Hermana, który przeniósł swoją siedzibę do Płocka. Dzięki temu można zauważyć więzi pomiędzy rodami Powałów i Prawdziców, które w tym czasie tworzyły rodzaj stronnictwa mającego silny wpływ na dworze Hermana. Po przeciwnej stronie politycznego obozu znajdował się Magnus, pan wrocławski, którego imię utrwaliło się w nazwie Magnuszew, miejscowości położonej nad lewym brzegiem Wisły, podczas gdy Sieciechów znajdował się kilka mil wyżej po jej prawym brzegu. Z czasem, już w XII wieku, Magnuszewo wraz z okolicznymi osadami znalazło się w rękach Powałów.
Synowie Wojsława, Janusz i Trojan, wsparli klasztor Kanoników Regularnych w Trzemesznie. Potomkami Janusza byli prawdopodobnie Żyro, Jan i Sasin, ojciec biskupa płockiego Giedki, który zmarł około 1223 roku. Z kolei synami Trojana byli Gedko, biskup krakowski zmarły w 1186 roku, oraz Wojsław i Trojan. Szczególną uwagę przyciąga Żyro, wojewoda mazowiecki działający w drugiej połowie XII wieku. Był on właścicielem licznych dóbr w Prusach koło Chełmna i na Mazowszu, a także szwagrem księcia pomorskiego, ojca Sambora. Żyro uzupełnił fundację swojego dziada w Płocku i przekazał ją w duchowej opiece (quoad spiritualia) kościołowi w Halle. Według Semkowicza, tak zwana ecclesia Hallensis była klasztorem Kanoników Regularnych w Novum Opus pod Hallą, założonym w 1116 roku przez arcybiskupa magdeburskiego Adalgota. Związki Powałów z tym klasztorem mogą rzucać światło na obce, germańskie korzenie rodu.
Na takie pochodzenie wskazują również imiona występujące w tej rodzinie: Olt, Gedko (od Gedeona), Wydżga (od Wittiga), Trojan, a przede wszystkim Sasin. Imię Sasin, podobnie jak Prusin, Węgrzyn czy Wołoszyn, oznaczało osobę pochodzącą z Saksonii. Warto zauważyć, że imię Sasin występowało także w rodzie Prawdziców, również związanym z okolicami Płocka i tradycyjnie łączonym z matką Zbigniewa, konkubiną Władysława I Hermana.
Już w XII wieku ród Powałów posiadał rozległe dobra niemal w całej Polsce, od Śląska i ziemi krakowskiej po Mazowsze i Prusy. Semkowicz przedstawił szczegółowe rozmieszczenie tych majątków na mapach.
W kolejnych wiekach pamięć o rodzie Powałów utrwalała się także w nazwach miejscowości, które wywodziły się od imion jego przedstawicieli. Powstały m.in. Trojanów, Ottowo, Giedczyce i Wojcza. W wiekach XIV i XV w rodzinie Powałów stale pojawiały się imiona Sasin, Gedko, Olt, Wojsław (Wojszyk) i Trojan. Władysław Semkowicz zwraca uwagę, że w niektórych rodzinach herbu Ogończyk imiona te przekształciły się w przydomki, co może świadczyć o dawnych więziach między Powałami a rodzinami, które w późniejszym czasie używały herbu Ogończyk.
Zobacz też heraldyka polska
Znani przedstawiciele Wojsław Powała (żył w XI/XII w.) – protoplasta rodu Powałów. Gedko Sasinowic (ok. 1160–1223) – biskup rzymskokatolicki. Janusz Wojsławic (żył w XII w.) – pierwszy kasztelan wyszogrodzki. Olt Żyrowic (żył w XII/XIII w.) – wojewoda mazowiecki
Przypisy